vestingbouw.nl » Groningen

Groningse linie van Helpman verliest functie

Raymond Uppelschoten — Mon, 22 Feb 2010 19:59:57 +0000

1767-1853 De linie van Helpman (tussen de buurtschap Helpman en de stad Groningen) wordt eind zeventiende eeuw ontworpen door Menno van Coehoorn. Na de bijna fatale veldtocht van de Munsterse bisschop ‘Bommen’ Berend in 1672, moet de linie de toegang tot de stad afsluiten. Deze zijde bleek in 1672 gemakkelijk te nemen via de Hondsrug, over de Hereweg. De linie bestaat uit een gebastonieerde gracht dwars op de Hondsrug.

Na 1700 vestigen zich steeds meer mensen tussen de zuidelijke stadswallen en de Helperlinie, zoals die ook wel werd genoemd. In 1767 verbiedt het stadsbestuur de jacht tussen de stad en de Linie van Helpman. Maar in 1844 is de functie van de linie echter al zover afgegleden dat de Minister van Oorlog toestemming geeft aan P. Belgraver voor het bouwen van vijf huizen tussen de vestingwerken van de stad Groningen en de linie van Helpman. Het hoogtepunt (of dieptepunt) van de Helperlinie in dezelfde periode is dat tussen 1843 en 1852 een nieuwe badinrichting wordt aangelegd in de gracht van de linie.

Groninger Archief, toegang 1399: Gemeentebestuur Groningen, inventarisnr. 7427.

Idem, toegang 1501: Verzameling losse stukken, inventarisnr. 7.

Idem, toegang 2188: Plakkaten en ordonnanties, inventarisnr. 724.

Groningse flèche en redoute uit Franse tijd

Raymond Uppelschoten — Tue, 29 Dec 2009 07:23:29 +0000

1797-1848 In 1797 worden in het Groningse land een flèche en een redout aangelegd. Door Frans-Bataafse werklieden worden deze kleine aardewerken vestingobjecten gebouwd ter versterking van de noordoostelijke grenzen. Deze zijn tot op dat moment onder ander door de nabijgelegen Langeakker- of Nieuwe Schans beschermd. De ontwerpen uit die tijd zijn allemaal bewaard gebleven in het archief. Opmerkelijk is dat de waterpartij tegenwoordig (na een fraaie restauratie in de jaren tachtig) aan een lunet doet denken. De gewone flèche-vorm (twee verdedigingswallen, die een ‘punt’ vormen) is echter mooi herkenbaar gebleven. De redoute uit 1797, in net zo’n goed bewaarde vorm, ligt 300 meter zuidelijker langs de Nederlands-Duitse grens.

In 1845 wordt een plan gemaakt om de redoute en de fléche aan de Leethe bij Bellingwolde te delimiteren ofwel de grenzen ervan te beschrijven. In die tijd worden alle Rijksmilitaire werken nauwkeurig in kaart gebracht en onderdeel van de kadastrale grondboekhouding. In 1848 zijn de nauwkeurige tekeningen gereed en ook zij zijn netjes bewaard in de archieven.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B39 en B40, N38.

Idem, toegang 2.13.37: Archief van de Koninklijke Landmacht: Genie: Verboden Kringen, inventarisnr. 10.1.

Retranchement voor Groningse Herepoort

Raymond Uppelschoten — Fri, 18 Dec 2009 10:38:57 +0000

1630-1702 De Herepoort was oorspronkelijk één van de stadspoorten van de stad Groningen, naar het zeggen daterend uit de 11e eeuw. Van de oude poort zijn de fundamenten teruggevonden. In 1621 wordt op dezelfde plaats een nieuwe poort gebouwd. In 1630 dient de toegang tot de Herepoort verder versterkt te worden, zoals elk deel van vesting Groningen. De rentmeester van Groningen koopt daarom van de voogden van het Heilige Geestgasthuis drie grazen en 104 roeden land, gelegen buiten de Herepoort langs de gracht tot aan het Hoornsediep. Daar zal een retranchement of bedekte weg worden aangelegd.

De aanleg van de nieuwe fortificatiën heeft zoals gebruikelijk op allerlei manieren consequenties voor de burgers. Het Gronings stadsbestuur vaardigt in 1702 nog een verbod uit om grasland tussen het Schuitendiep en het Hoornsediep om te ploegen, om de levering van groene zaden voor de fortificaties buiten de Herepoort en de Oosterpoort veilig te stellen.

Groninger Archieven, toegang 2188: Plakkaten en ordonnanties, inventarisnr. 189.

Idem, toegang 2241: Losse stukken Register Feith, inventarisnr. 488.

Vesting Delfzijl in Groningse handen

Raymond Uppelschoten — Tue, 17 Nov 2009 10:27:05 +0000

1616-1617 De fortificatiën in Groningen en Friesland stammen vooral uit de Tachtigjarige Oorlog. De oude vesting Delfzijl behoort ook tot die categorie. Al in 1568 besluit Alva dat Delfzijl deel moet gaan uitmaken van een grote noordelijke vesting. Door de invloed van de stad Groningen gaat dat niet door. Er komt wel een schans die eerst in Spaanse handen is en in 1591 wordt veroverd door Prins Maurits.

Zowel het gewest Friesland als de Stad en Ommelanden van Groningen blijven echter met scheve ogen kijken naar het versterkte Delfzijl. Tijdens het Twaalfjarig bestand (1609-1621) doen de Staten-Generaal uitspraak in het geschil tussen Friesland en Stad en Lande, waarbij Stad en Lande de soevereiniteit over Delfzijl krijgt. De bezetting en bevoorrading van het fort van Delfzijl wordt de verantwoordelijkheid van stadhouder Willem Lodewijk. Klaarblijkelijk vindt hij de uitvoering hiervan te lang duren, want hij wendt al zijn invloed aan bij de Staten van Friesland om de uitvoering van dit besluit te bevorderen.

Tresoar, toegang 7: Stadhouderlijk archief, inventarisnr. 678.

Coenders van Helden commandant vesting Bourtange

Raymond Uppelschoten — Mon, 09 Nov 2009 07:48:13 +0000

1607-1633 Eén van de speciale aspecten van vestingonderzoek is dat naar de commandanten die voor korte of langere tijd gestationeerd waren in een fort of vesting. Het is traditioneel het terrein van genealogen of stamboomonderzoekers, maar ook voor vestingonderzoek is het belangrijk goed inzicht te hebben in de (reeks van) commandanten van een vesting en hun type bewindvoering.

Vanaf tenminste 1617 is hopman of kapitein Allard Coenders van Helpen ‘commandeur op het fort in de Boertange’. Hij trouwt in 1607 met Amele Entens en in 1623 met Lucia van Heede. Coenders van Helden overlijdt in 1633. Ook zijn broer Willem maakt carrière in het Staatse leger.

Groninger Archieven, toegang 547: Familie Lewe, inventarisnr. 792-798.

Grenzen vesting Langeakkerschans of Nieuweschans vastgesteld

Raymond Uppelschoten — Sun, 01 Nov 2009 19:22:11 +0000

1843 In het midden van de negentiende eeuw wordt de exacte grens van vrijwel alle verdedigingswerken vastgesteld, of zoals men dat noemt: van de Rijksmilitaire gronden. Veel van deze activiteiten vinden plaats in het kader van de kadastrale registratie. De bezittingen van het Department van Oorlog worden immers ook geregistreerd in de kadastrale registers. Van Fort Langeakkerschans worden door de gemeente deze grenzen exact beschreven, met vermelding van de kadastrale percelen en perceelnummers en overige herkenningspunten.

Aanleg De Nieuwe- of Langeakkerschans werd aangelegd in 1628, tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Het werk lag toen nog aan de rivier de Dollard. De nieuwe schans was ontworpen door ingenieur Matthijs van Voort en kreeg de vorm van een regelmatige vijfhoek met bastions, omgeven door wallen en een gracht. Ten noorden werd een sluis aangelegd om het gebied te kunnen inunderen (onder water zetten). In de 17e en 18e eeuw werd de vesting nog versterkt en uitgebreid.

Inpolderingen Door inpolderingen kwam de schans steeds verder landinwaarts te liggen en verloor zijn functie. In 1815 vertrok het Nederlandse garnizoen en in 1870 werd bij Koninklijk Besluit bepaald dat Nieuweschans geen vesting meer was. In 1882 werden de vestingwerken geslecht en de grachten gedempt. In die periode van veranderingen en wijzigende grenzen vanwege de inpolderingen, lijkt een degelijke registratie van grenzen van de militaire gronden geen overbodige luxe.

Cultuurhistorisch Centrum Oldambt, toegang 3: Gemeente Nieuweschans, inventarisnr. 144.