vestingbouw.nl » Noord-Brabant

Nieuwe brug bij Fort Altena

Raymond Uppelschoten — Tue, 17 Aug 2010 12:57:36 +0000

1863 Fort Altena wordt in 1847 gebouwd. Het Fort bij tol nr. 1, zoals het origineel heet sluit tezamen met een nabijgelegen batterij de weg van Gorinchem naar Breda en de Uppelse Dijk af. De oorspronkelijke naam verwijst naar de tol op de straatweg.

In 1863 wordt de brug over de gracht nieuw ontworpen en gebouwd. Deze vervangt waarschijnlijk de brug die de eerste jaren het fort toegankelijk heeft gemaakt. Er worden onder andere palen geheid om de brugpijlers te kunnen dragen en de toegangsweg tot het fort moet wat verlegd worden om de brug bereikbaar te maken.

Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC), toegang 343, inventarisnrs. 1549-1552 en 1585, 6665 en 6669.

Baardwijkse overlaat als onderwerp van militaire studies

Raymond Uppelschoten — Sun, 28 Mar 2010 19:28:43 +0000

1766-1795 Het grote inundatiegebied van de Baardwijkse overlaat tussen ’s-Hertogenbosch en Doeverden is gebaseerd op de vroegere waterbeheersingssituatie: bij overstromingen van de Maas zou het water weglopen van de stad ’s-Hertogenbosch. Uit de Middeleeuwen dateert al het idee om de waterhoogte van de Maas te beheersen via overlaten om de regio te behoeden voor onbeheersbare overstromingen. Overigens is het systeem niet altijd succesvol: tot in de negentiende eeuw vinden ter plaatse nog grote overstromingen plaats.

Vanaf 1766 wordt het systeem van dijken en sluizen ingezet voor militaire inundaties. De eerste werken worden uitgevoerd onder toezicht van luitenant-ingenieur G.E. Haberkorn en de dijk- en kribbaas A. van Helden. In de jaren tachtig voert kapitein-ingenieur Dalhoff de regie. Dat zijn kennis van het gebied niet alleen wordt gewaardeerd door de autoriteiten van de Republiek, blijkt wel uit het feit dat hij in 1795 een rapport schrijft voor de Bataafse Provisioneel Representanten over de drie dijkdoorbraken in Hedikhuizen op 18 februari 1795.

De kunstwerken ten behoeve van militaire inundatie blijven ook na deze periode in bedrijf. Pas met het graven van het Drongelens Kanaal tussen 1907 en 1911 verliest de overlaat zijn militaire functie.

Nationaal Archief, toegang 3.01.43: Archieven van de Contrarolleurs, later Contrarolleurs-Generaal van ’s Lands Werken en Fortifcatiën in dienst van de Provincie Holland en West-Friesland, inventarisnrs. 106 t/m 110 en 158 t/m 162.

’s Lands Drukkerij, Decreeten van de Provisioneel Repaesentanten van het Volk van Holland (van 1795), pagina 596.

Utrecht betaalt aan inundatiedijk bij Lindenburgse Veer

Raymond Uppelschoten — Thu, 11 Feb 2010 10:27:35 +0000

1794 Terwijl de Fransen delen van het zuiden van Nederland al lang en breed bezet hebben, betalen de Staten van Utrecht aan de aannemer Duijbus voor zijn werk aan de Brabantse fortificatiën. Een post bij de Lindenburgse Veer over de Roosendaalse Vliet was in 1785 al besproken, maar toen niet uitgevoerd omdat de noodzaak leek te ontbreken. Met de ontwikkelingen in de nazomer van 1794 (grotere en acute dreiging van de Fransen), besluit de Raad van State de fortificatiën rond de veer toch uit te voeren.

De aannemer Duijbus krijgt van Utrecht 2.600 gulden betaald voor het maken van een zogenaamde vingerling (een ringdijk) op de Gorsen bij dit Lindenbergse of Klein-Gastelse Veer. Het is slechts het Utrechtse deel van de kosten van deze fortificatiën, die in 1794 nog worden begroot op ruim 400.000 gulden (ruim 180.000 euro). Dit soort bouwactiviteiten maakt het mogelijk inundaties te stellen van de Gastelse-, Oud-Lands- en Sint Maartenspolders, die dan ook op 25 september 1794 compleet zijn.

Het Utrechts Archief, toegang 233, Staten van Utrecht, inventarisnr. 265-191.

Nationaal Archief, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. BB311.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. S152 t/m S158.

Idem, toegang 4.OSK: Situatie Kaarten afkomstig van het archief der Genie, inventarisnr. B128.

Drie eeuwen over de Grote of Spinolaschans in Terheijden

Raymond Uppelschoten — Thu, 28 Jan 2010 20:08:47 +0000

1642-1962 Breda was in de Tachtigjarige Oorlog strategisch zo belangrijk dat rondom de stad verschillende schansen werden aangelegd om dan weer de Staatse, dan weer Spaanse troepen te herbergen. Ook in en om Terheijden sloegen de troepen regelmatig hun tenten op, wat resulteerde in twee schansen: de zogenaamde Grote of Spinolaschans en de Kleine Schans. De Grote Schans ligt op de plek waar het gehucht Hertel heeft gelegen. Maar ook later was Terheijden belangrijk voor de verdediging van ’s lands grenzen. In 1701 werden twee linies aangelegd naar ontwerp van Menno van Coehoorn. De aardwerken zijn voor het laatst in gereedheid gebracht tijdens de Belgisch Opstand.

Van de Grote Schans is één fraaie kaart uit 1642 beschikbaar. Deze toont Terheijden tezamen met het fort. In de periode 1700-1750 is er vooral sprake van het vervallen fort, dat eveneens staat afgebeeld op een aantal kaarten. Eind achttiende eeuw worden er verschillende ontwerpen gemaakt voor nieuwe fortificatiën, waaronder een retranchement op de plaats van het oude fort. De overige archiefstukken betreffen vooral de periode na de Belgische Opstand. Zo zijn er van de verboden kringenverschillende tekeningen en documenten over de begrenzing van de Rijksmilitaire gronden. Demilitarisatie van de Grote of Spinolaschans vindt tenslotte plaats tussen 1952 en 1962.

Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC), toegang 109: Dienst der genie in Noord-Brabant, inventarisnrs. 1326-1330.

Nationaal Archief, toegang 2.13.37: Archief van de Koninklijke Landmacht: Genie: Verboden Kringen, inventarisnrs. 11.4, 11.5 en 11.6

Idem, toegang 2.14.73: Archief van de Afdeling Oudheidkunde en Natuurbescherming en taakvoorgangers, inventarisnr. 1182.

Idem,toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. B266-B269.

Idem, toegang 4.OSPV: Archief van Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B35.

Inundaties van ’s-Hertogenbosch uitvoerig gerapporteerd

Raymond Uppelschoten — Sat, 02 Jan 2010 21:03:17 +0000

1741-1749 Tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) krijgt het Nederlandse defensiewezen het flink om de oren. Doornik en andere zogenaamde barrièresteden van de Republiek in de Zuidelijke Nederlanden vallen in Franse handen. Maar de belangrijkste slag is het verlies van Bergen Op Zoom in 1747.

Ook de andere Brabantse steden worden verdedigd en dan met name met de beproefde inundatiestrategie, onder andere rond ’s-Hertogenbosch. Al in 1741 schrijft directeur der fortificatiën Draak aan de Raad van State over de onderwaterzetting rond de stad en laat hij een kaart maken, mede van de te inunderen gebieden. In 1748 wordt een kaart gemaakt van de werkelijke inundaties.

Nationaal Archief, toegang 2.13.62.03: Archief van het Comité van Defensie, inventarisnr. 64.

Idem, toegang 4.OSPV: Situatieplans van Vestingen der Genie, inventarisnrs. H45 (met bijlagen) en H46.

Aanpassingen Fort bij tol nr. 1 brengt ook naamswijziging

Raymond Uppelschoten — Wed, 16 Dec 2009 10:15:06 +0000

1847-1884 Fort Altena, bij Werkendam, wordt in 1847 gebouwd als het Fort bij tol nr. 1. Het fort (in feite een aarden redoute met toren) en de nabijgelegen batterij sluiten de weg van Gorinchem naar Breda en de Uppelse Dijk af. De oorspronkelijke naam verwijst naar de tol op de straatweg. Bij de aanleg moeten er zoals gebruikelijk allerlei overeenkomsten worden gesloten met de originele en aangrenzende grondeigenaren, die in de verboden kringen verblijven. In de jaren voor 1880 wordt het fort uitgebreid met bomvrije kazernes, vier remises en een fortwachterswoning. Het krijgt tevens verbeterde bewapening en gezichtsdekking. Vanaf dat moment draagt het ook de nieuwe naam Fort aan de Uppelsche dijk.

Van de vroege periode zijn enkele ontwerptekeningen bewaard, maar vooral ook de correspondentie met de particuliere grondeigenaren. Zij bevinden zich in de verboden kringen en moeten vertrekken of krijgen zware beperkingen opgelegd. Kort voor de verbouw verschijnen er nieuwe plannen en kaarten over de verboden kringen rond het fort. Na de afronding van de wijzigingen wordt in 1881 een fraaie tekening gemaakt waarop die verbeteringen zijn aangegeven.

Nationaal Archief, toegang 2.13.37: Koninklijke Landmacht: Genie: Verboden Kringen, inventarisnr.

Idem, toegang 42.24.4.EAIZH: Kaarten en tekeningen van de eerstaanwezend ingenieurs der Genie in Zuid-Holland, inventarisnrs. 49 t/m 52.

Idem, toegang 4.OSPV: Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H78.

Idem, toegang 4.OGT: Kaarten en tekeningen van de afdeling Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. 161, 162, 608 en 634.

Vesting Grave ontmanteld vanwege Vestingwet 1874

Raymond Uppelschoten — Wed, 02 Dec 2009 16:25:23 +0000

1874-1897 In 1874 wordt de Vestingwet aangenomen. Deze bepaalt dat vestingen en linies die in onbruik zijn geraakt, worden opgeheven. Om het regeringscentrum Holland te beschermen gelden voortaan alleen de linies en vestingen die daarvoor worden gebruikt, als belangrijk. Voor de overige Nederlandse vestingwerken komt dit neer op ontmanteling.

In artikel 4 van de Vestingwet worden de volgende vestingen opgeheven: ‘Friesland en Groningen, de vestingwerken van Deventer, Zutphen en Elden, de vesting Grave met het kroonwerk Coehoorn, de vestingwerken van en bij Nijmegen, met uitzondering van het fort Kraijenhof en de forten boven en beneden Lent, de vesting ’s Hertogenbosch en de vestingwerken bij Breskens.’

Grave wordt in de jaren 1875-1897 ontmanteld. Gelukkig is een groot aantal oorspronkelijke elementen bewaard gebleven en/of gerestaureerd, zoals de hierbij afgebeelde Hampoort, uit 1688. De correspondentie van deze periode die te vinden is in de archieven, handelt over prioriteiten, aanbestedingen en de afwikkeling van bezwaren en andere procedures. Enkele terreinen van de voormalige vesting en het kroonwerk Coehoorn, worden echter wel gereserveerd door het Ministerie van Oorlog voor eventuele latere activiteiten.

Nationaal Archief, toegang 2.08.25: Archief van de Ingenieur der Domeinen voor de Ontmanteling der Vestingen, inventarisnrs. 31 en 32.

Idem, toegang 4.OPV: Archief van Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. 189 en 189a.

Werk aan de courtine of wal van fort Crèvecoeur

Raymond Uppelschoten — Mon, 02 Nov 2009 09:02:42 +0000

1859 Fort Crèvecoeur bij ’s-Hertogenbosch is in 1587 in de Tachtigjarige Oorlog als schans gesticht door het Staatse leger onder Filips van Hohenlohe. De bedoeling was om vanuit de schans, die toen nog geen naam had, de scheepsvaart op de rivier de Dieze te controleren. Het fort is beurtelings in Spaanse en Staatse handen. Na de verovering van ’s-Hertogenbosch in 1629 door de Staatsen, vormt het de verdediging van de stad vanuit de Maas in het noorden.

Fort Crèvecoeur 1647

Tussen 1858 en 1860 wordt het fort voor 55.000 gulden gerenoveerd. Eén van de projecten die op papier wordt gezet is het ontgraven van een kruitmagazijn en poortdoorgang in de courtine of de wal tussen bastion Bokhoven en bastion Maas, de meest rechtse bastions op de bijgaande kaart. De beide projecten krijgen een fraaie uitwerking op 1:50 en 1:100.

Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC), toegang 109: Dienst der Genie in Noord-Brabant, inventarisnr. 1599.