vestingbouw.nl » Overijssel

Schippers gebruiken vestingwerken Blokzijl als loswal

Raymond Uppelschoten — Thu, 11 Mar 2010 07:34:18 +0000

1664 Al in de 15e eeuw was op de plaats van Blokzijl een sluis (zijl), met een versterkt turftolhuis (Blockhuys). De beschutte Havenkolk legt men aan omstreeks 1560. De vesting Blokzijl, wat zoveel betekent als ‘versterkte sluis’, ontstaat als Diederik van Sonoy in 1581 een fort laat bouwen bij de sluis in het kanaal van de Steenwijker Aa naar de Zuiderzee. In de tachtigjarige oorlog is Blokzijl één van de belangrijke strategische vestingsteden aan de Zuiderzee.

Na de Vrede van Munster, in 1648, wordt het met een deel van de Blokzijlse vestingwerken niet meer zo nauw genomen. De schippers van de stad krijgen in 1664vergunning van de Raad van State om de contrescarp, of de buitengracht van de vesting, te mogen gebruiken voor de aanvoer van gewassen. Dit deel van de vestingwerken wordt daarmee dus een soort loswal.

Gemeente Steenwijkerland, toegang 32: Fortresse/gemeente Blokzijl, inventarisnr. 1032.

Plannen voor versterking van de oostelijke frontier

Raymond Uppelschoten — Mon, 25 Jan 2010 20:50:34 +0000

1817-1870 Kort na de stichting van het nieuwe Koninkrijk der Verenigde Nederlanden, onder koning Willem I, ontstaan plannen voor de versterking van de zogenaamde oostelijke frontier: de grens tussen de Nederlanden en de staten binnen de Duitse Bond, waaronder het Pruisen van Frederik Willem III (zie foto). In 1817 wordt een grote topografische kaart van het gebied getekend, gebaseerd op de bestaande kaartbladen en geografische gegevens. De set bestaat uit 18 aaneensluitende bladen. Er verschijnt een memorie met voorstellen ter versterking van de betreffende vestingen, die wordt begeleidt door situatiekaarten en vestingplans. Maar het plan wordt niet uitgevoerd.

De oostelijke frontier wordt echter niet helemaal veronachtzaamd. In 1840 verschijnt er een memorie over de vestingen tussen Doesburg en Nijmegen. In de jaren zestig is een commissie actief die de oostelijke frontier structureel onderzoekt, echter zonder noemenswaardig en structureel resultaat. In 1870 tenslotte, als een grote inventarisatie en adviesronde plaatsvindt over bewapening van de forten, linies en vestingen, krijgt ook de oostelijke frontier nog een eigen rapportage. Met de vestingwet van 1874 verliest de oostelijke linie haar functie en worden de vele vestingen stuk voor stuk ontmanteld.

Nationaal Archief, toegang 2.13.15.01: Archief van de Koninklijke Landmacht: Generale Staf, inventarisnr. 21.

Idem, toegang 4.OBGK: Binnenlandse Gedrukte Kaarten behorende tot het archief der Genie, inventarisnr. P3.105.

Idem, 4.OMM: Memories der Genie, Kaarten, Plans, Atlassen en Verslagen van Commissies op het Gebied van de Defensie afkomstig van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. 268, 269 en 270.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. Z48.

Idem, toegang 4.TOPO: Kaartenarchief van de Topografische Dienst en Rechtsvoorgangers, inventarisnr. 17B.

Werk aan de vesting Deventer, in de Franse tijd

Raymond Uppelschoten — Sun, 10 Jan 2010 18:47:07 +0000

1811-1819 Tijdens de Franse bezetting hebben de autoriteiten veel aandacht voor de vesting Deventer. In 1811 schrijft de maire van de stad een rapport over de noodzakelijke verbeteringen. Een jaar later klaagt de onderprefect van Deventer over de vele werken die nog niet zijn uitgevoerd. Mede op basis van deze correspondentie en de ontwikkelingen in den lande (de Fransen lijken verslagen en men ziet uit naar de terugkomst van de Prins van Oranje) besluit de Raad van Verdediging om de staat van beleg af te kondigen. Onderdeel hiervan is een reeks van benoemingen voor bestuurlijke en militaire functies. Tijdens de werkzaamheden om de vesting te versterken beschadigen vele burgereigendommen, die netjes worden geregistreerd. Maar of ze ook allemaal vergoed zijn…

In de winter van 1813 en 1814 volgt dan de befaamde blokkade van Deventer. De commissaris van het departement in Zwolle besluit de Landstorm in te zetten, het nieuwe Nederlandse leger, vooral omdat de geallieerde sterkte behoorlijk is gedecimeerd door de terugtrekking van de Russen. Uit alle dorpen in de omgeving worden manschappen opgeroepen en de lokale boeren zien hun zonen en knechten (en zichzelf) stuk voor stuk wegtrekken voor de dienst rond Deventer, voor tien stuivers per dag, waarvan er zeven worden ingehouden voor het eten dat ze ontvangen. Na bijna zes maanden trekken de Fransen weg, nadat een deel van de troepen in de winter al over de bevroren grachten is gevlucht.

In het archief van de onderprefect is de aanloop tot de blokkade en het werk aan de vesting terug te vinden. Het provinciaal archief herbergt de stukken over de organisatie van de Landstorm rond Deventer en de volledige lijsten van ingelote manschappen en hun officieren. In het Nationaal Archief zijn ten slotte de latere Nederlandse plannen voor versterking van de vesting te vinden, door de ingenieurs Valter en Seijffardt, vanaf 1819.

Historisch Centrum Overijssel, toegang 22: Onderprefect van Deventer, inventarisnrs. 650 t/m 655.

Idem, toegang 25: Archieven van het provinciaal bestuur van Overijssel, inventarisnrs. 1300, 19379-19384, 19488-19495, 19558, 19587-19589.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Plans van vestingen der Genie, inventarisnrs. D44 t/m D47.

Werk aan de Zwolse inundaties en penanten

Raymond Uppelschoten — Sat, 21 Nov 2009 16:20:26 +0000

1697-1789 Onder invloed van Menno van Coehoorn en diens ideeën over ’s lands verdediging met inundaties, worden tussen Zwolle en Hasselt ook voorbereidingen getroffen voor dit type verdedigingswerken. Van Coehoorn laat in 1697 in het Zwartewater, tussen de monding van de Vecht en de stad Hasselt, een afsluiting bouwen. Daarmee kan al het water, komende vanuit het Zwartewater, de Vecht en de stadsgracht van Zwolle (met de daarin uitstromende weteringen), worden opgestuwd. De afsluiting bestaat uit twee gemetselde hoofden op de oevers en zeven pijlers ofwel penanten in de rivier. Tussen de penanten kunnen in geval van een dreigende vijandelijke aanval schotten geplaatst worden. Daarmee wordt dan de rivier afgesloten en overstroomt het water het omringende land.

In de tweede helft van de achttiende eeuw vormen de penanten onderwerp van veel schrijf- en tekenwerk, dat fraai is bewaard in de archieven. Er worden veel kaarten geproduceerd van het gebied, waarop de situatie van de afsluitingswerken goed te zien is. Een mooi voorbeeld is de tweedelige kaart van het betreffende gebied (op twee verschillende schalen) van Samuel Stapff uit 1755, in toegang 4.OSK. In 1774 en 1789 worden nieuwe ontwerpen en technische tekeningen gemaakt. Een groot aantal resoluties, tekeningen en memories van de penanten en de Zwolse-Hasseltse inundaties is bewaard in het archief van J.C. van der Hoop, één van de belangrijke spelers in de vestingwereld vanuit de admiraliteit en marine.

Nationaal Archief, toegang 1.10.42: Archief van J.C. van der Hoop, inventarisnr. 133

Idem, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. Z7, Z8 en Z10

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H22 en H22a

Idem, toegang 4.OSK: Situatie Kaarten afkomstig van het archief der Genie, inventarisnr. Z9

Idem, toegang 4.OSPV: Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H3

Hoornwerk voor de Zwolse Sassenpoort

Raymond Uppelschoten — Wed, 04 Nov 2009 10:28:47 +0000

1608-1640 De oude hanzestad Zwolle telt acht poorten die burgers toegang geven tot de stad. In de vroege zeventiende eeuw vinden er enkele wijzigingen plaats buiten de poorten, die voor de defensie van de stad belangrijk worden geacht. Ten noorden van de stad worden nieuwe werken aangelegd, het hoornwerk buiten de Sassenpoort wordt gepland en tenslotte worden de werken buiten de Kamperpoort aangelegd.

Het hoornwerk is op alle kaarten van na die tijd goed herkenbaar. Ook de bijgaande kaart toont rechtsboven de typische vorm van twee bastions, verbonden door een courtine of wal. Bijna veertig jaar later wordt het hoornwerk zelf onder handen genomen. De toegang tot het werk krijgt een poort en er wordt een uitgang of sortie van het hoornwerk richting de buurtschap Assendorp aangebracht.

Historisch Centrum Overijssel, toegang 700C: Stadsarchief van Zwolle 1230-1813, inventarisnr. 1 en 101 t/m 104.