1752-1778

In de achttiende eeuw wordt er gesproken van de dijk, verschansing, het retranchement of de linie. Een enkele keer is er sprake van ‘waterlinie’. Opvallend is hoe vaak de benaming retranchement wordt gebruikt voor de complete liniedijk. In de tijd waarover we het hebben (achttiende eeuw) gold die benaming toch vooral voor een los vestingwerk, dat weliswaar kon bestaan uit een enkele wal, maar zeker niet een groot gepland en uitgestrekt werk zoals de Grebbelinie in die tijd al was.

Archief Eemland, toegang 12: Stadsgerecht Amersfoort, inventarisnr. 436 (diverse delen).

1817-1849

Vanaf 1848 werd het toenmalige werk ingrijpend gewijzigd. De eerste tekeningen van de veranderingen uit 1846 berusten in Utrecht en zijn van een reduit binnen het aardwerk. Een reduit is een zelfstandig te verdedigen werk binnen een fort. In 1849 worden tekeningen gemaakt van een gemetselde reduit binnen de wallen van De Gagel. Ook worden nieuwe ontwerpen gemaakt voor het eigenlijke redoute, dat de jaren daarna zou uitgroeien tot een volwaardig fort. Na de veranderingen van 1848 wordt het fort namelijk op twee momenten opnieuw veranderd. Er wordt achtereenvolgens een versterkt wachthuis, een bomvrije kazerne en remise gebouwd, die de herinnering aan de oorspronkelijke redoute voor altijd doen vervagen (foto: Het Utrechts Archief).

Het Utrechts Archief, toegang 417: Archief van de eerstaanwezend ingenieur der genie buiten zuid-holland te amersfoort en utrecht, inventarisnr. 1019.

Het Nationaal Archief, toegang 4.OGT: Archief van kaarten en tekeningen van de afdeling Genie van het ministerie van Oorlog, inventarisnr. 296.

Idem, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H106.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. H699, H700 en H701.

In 1870 publiceert majoor (later generaal majoor) H.E.W. Rodi de Loo een nota over het belang van de Grebbelinie en de IJssellinie. Vrijwel tegelijkertijd verschijnt er een nota over de inundatie van de linie en vereiste waterhoogtes daarvoor. De Commissie tot Vaststelling der Bewapening doet ook voorstellen voor de nieuwe bewapening van de linie. Tenslotte vormt de Grebbelinie in die tijd tweemaal het toneel voor een grote oefening van de Generale Staf, waar de vele nota’s en verslagen een gedetailleerd beeld geven van de toestand van de linie op dat moment.

Nationaal Archief, toegang 2.13.15.01: Generale Staf, inventarisnrs. 11, 13, 20, 24, 28, 57 en 63.

Van het werk zijn uiteraard verschillende tekeningen en kaarten bewaard gebleven, net als van de gebouwen die er deel van uit maken. Interessant is echter ook de correspondentie over de batterij.  Daarbij worden bijvoorbeeld voor de batterij zelf en de omringende forten rond 1880 nieuwe voorstellen gepubliceerd over de inrichting en bewapening en de wijze waarop daarover gecorrespondeerd dient te worden.

Bij de aanleg van het fort waren uiteraard de verboden kringen van groot belang. Dit zijn de gebieden rond de forten waar niet of nauwelijks gebouwd mocht worden, om het eigen vrije schotsveld, de inundatiemogelijkheden en minimale dekking voor de vijand te garanderen. Kort na de oplevering van het fort is van de verboden kringen een perceelsgewijze kaart gemaakt, die exact toont wat in de omgeving van het fort te vinden was. Latere kaarten zijn vooral uit de mobilisatieperiode voor de Tweede Wereldoorlog, die de toenmalige situatie tonen op een veel kleinere schaal. Vanouds is de situatie tussen de twee belangrijkste Utrechtse forten (Vechten en  Rijnauwen) thema van de kaarten in het Geniearchief. Maar ook de andere (westelijke) kant van de Utrechtse verdediginswerken, tussen Fort bij Vechten en het Houtense Fort ‘t Hemeltje, is in 1939 nog gekarteerd.

Het Nationaal Archief, toegang 4.OBGK: Inventaris van de Binnenlandse Gedrukte Kaarten behorende tot het archief der Genie, inventarisnrs. R6.273, P11.583  en P11.576;

idem, toegang 4.OSPV: Archief van Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog,  inventarisnr. H115;

idem, toegang 4.OGT: Kaarten en tekeningen van de afdeling Genie van het ministerie van Oorlog, inventarinsnr. 122-123;

idem, toegang 2.13.24: Koninklijke Landmacht: Inspectie der Genie, inventarisnr. 39.

In 1780 verzoekt hij meermaals tevergeefs zijn inspectie van de linie te magen vervolgen en verbeteringen aan te brengen. In 1781 dringt hij opnieuw aan ‘dat aan de Linie van de Grebbe de hand mogte geslagen worden’. En wederom blijft een reactie uit. In 1784 adviseert een commissie dan in een rapportage aan de Staten van Holland en Westfriesland over de staat van defensie van de Republiek. Onderdeel hiervan zijn opnieuw Dumoulins verbeteringen van de Grebbelinie. Op de laatste dag van 1792 neemt de Raad van State dan eindelijk het besluit de Grebbelinie niet alleen te verbeteren, maar ook in staat van verdediging te brengen: de Franse revolutionaire legers beginnen zich immers te roeren. Enkele ingenieurs gaan aan het werk, nieuwe kanonnen worden geplaatst en het lijkt erop dat de Grebbelinie werkelijk gaat bijdragen aan de verdediging van de Republiek. Helaas verloopt de geschiedenis anders: als de Fransen in 1794 eindelijk doorstoten naar het noorden, is de Grebbelinie slechts een korte rustpauze voor de Franse legers, die de Engelsen verjagen naar het noorden. Dumoulin maakt het niet meer mee: hij overlijdt in 1793.

Rapport van Gecommiteerdens nopende de Staat van ’s Lands Frontieren, Magazynen en Arzenaalen (1784), volledig gedigitaliseerd op Google Books.

Het Nationaal Archief, toegang 1.01.19: Archief van de Raad van State, diverse notulen, resoluties en inkomende/uitgaande brieven van deze periode.