Drie eeuwen over de Grote of Spinolaschans in Terheijden

1642-1962 Breda was in de Tachtigjarige Oorlog strategisch zo belangrijk dat rondom de stad verschillende schansen werden aangelegd om dan weer de Staatse, dan weer Spaanse troepen te herbergen. Ook in en om Terheijden sloegen de troepen regelmatig hun tenten op, wat resulteerde in twee schansen: de zogenaamde Grote of Spinolaschans en de Kleine Schans. De Grote Schans ligt op de plek waar het gehucht Hertel heeft gelegen. Maar ook later was Terheijden belangrijk voor de verdediging van ’s lands grenzen. In 1701 werden twee linies aangelegd naar ontwerp van Menno van Coehoorn. De aardwerken zijn voor het laatst in gereedheid gebracht tijdens de Belgisch Opstand.

Van de Grote Schans is één fraaie kaart uit 1642 beschikbaar. Deze toont Terheijden tezamen met het fort. In de periode 1700-1750 is er vooral sprake van het vervallen fort, dat eveneens staat afgebeeld op een aantal kaarten. Eind achttiende eeuw worden er verschillende ontwerpen gemaakt voor nieuwe fortificatiën, waaronder een retranchement op de plaats van het oude fort. De overige archiefstukken betreffen vooral de periode na de Belgische Opstand. Zo zijn er van de verboden kringenverschillende tekeningen en documenten over de begrenzing van de Rijksmilitaire gronden. Demilitarisatie van de Grote of Spinolaschans vindt tenslotte plaats tussen 1952 en 1962.

Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC), toegang 109: Dienst der genie in Noord-Brabant, inventarisnrs. 1326-1330.

Nationaal Archief, toegang 2.13.37: Archief van de Koninklijke Landmacht: Genie: Verboden Kringen, inventarisnrs. 11.4, 11.5 en 11.6

Idem, toegang 2.14.73: Archief van de Afdeling Oudheidkunde en Natuurbescherming en taakvoorgangers, inventarisnr. 1182.

Idem,toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. B266-B269.

Idem, toegang 4.OSPV: Archief van Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B35.