vestingbouw.nl » 1600-1699

Schippers gebruiken vestingwerken Blokzijl als loswal

Raymond Uppelschoten — Thu, 11 Mar 2010 07:34:18 +0000

1664 Al in de 15e eeuw was op de plaats van Blokzijl een sluis (zijl), met een versterkt turftolhuis (Blockhuys). De beschutte Havenkolk legt men aan omstreeks 1560. De vesting Blokzijl, wat zoveel betekent als ‘versterkte sluis’, ontstaat als Diederik van Sonoy in 1581 een fort laat bouwen bij de sluis in het kanaal van de Steenwijker Aa naar de Zuiderzee. In de tachtigjarige oorlog is Blokzijl één van de belangrijke strategische vestingsteden aan de Zuiderzee.

Na de Vrede van Munster, in 1648, wordt het met een deel van de Blokzijlse vestingwerken niet meer zo nauw genomen. De schippers van de stad krijgen in 1664vergunning van de Raad van State om de contrescarp, of de buitengracht van de vesting, te mogen gebruiken voor de aanvoer van gewassen. Dit deel van de vestingwerken wordt daarmee dus een soort loswal.

Gemeente Steenwijkerland, toegang 32: Fortresse/gemeente Blokzijl, inventarisnr. 1032.

Gesloopte huizen voor vesting Nieuwpoort

Raymond Uppelschoten — Mon, 08 Mar 2010 13:41:13 +0000

1673 De vestingstad Nieuwpoort ontvangt al in 1283 stadsrechten. Het maakt het onder andere mogelijk de stad te versterken, met de middeleeuwse vestingmethoden. Zoals bij veel Nederlandse vestingsteden blijkt een aantal eeuwen later dat de oude vestingwerken niet is opgewassen tegen zes- en zeventiende-eeuwse oorlogsvoering. Na de desastreuze verovering door de Fransen in 1672, wordt Nieuwpoort vanaf 1673 rigoureus versterkt volgens het Oudnederlandse vestingstelsel. Hiervoor worden tientallen panden gesloopt en honderden meters land afgegraven.

In 1673 publiceert het stadsbestuur een lijst van niet alleen huizen, maar ook bomen die zijn weggeruimd voor het fortificeren van de stad. Achter de lijst is een staatje gebonden van de renten en de erfpachten van de stad, die gelden op de huizen en erven, die ook voor die fortificatie zijn afgebroken en weggegraven.

Erfgoedcentrum DiEP te Dordrecht, toegang 794: Gemeente Nieuwpoort, inventarisnr. 382.

Charles Loncque, commandant van Zeeuwse forten

Raymond Uppelschoten — Wed, 03 Mar 2010 12:31:41 +0000

1685-1725 In 1703 committeren de Staten van Zeeland de Nederlandse sergeant-majoor Charles Loncque als commandant van Liefkenshoek en fort Lillo. Daarmee wordt zijn militaire en maatschappelijke loopbaan bekroond.

Charles is de zoon van en Adriaan Loncque en Susanna Everwijn. Zijn vader was tevens militair en gedurende zijn leven onder andere commandant van het garnizoen van Vlissingen. Na het overlijden van zijn eerste vrouw Johanna de la Palma in 1694, hertrouwt Charles in 1697 met de Susanna Verheije, dochter van de Zeeuwse raadspensionaris Jacob Verheije. Door dit huwelijk gaan alle deuren in Zeeland voor hem open. In 1701 wordt Loncque beleend met de heerlijkheid Oosterland. In datzelfde jaar besluiten de Zeeuwse Raden hem de majoorstoelage toe te kennen; hij is dan al sinds 1693 majoor van het Zeeuwse regiment Noyelle. Na de benoeming in 1703 als commandant van Lillo en Liefkenshoek volgen in 1704 ook het commandantschap van de forten Frederik Hendrik en de Kruisschans. Charles Loncque overlijdt in 1715.

Nationaal Archief, toegang 3.20.55: Familiearchief Steengracht, inventarisnrs. 228-245.

Zeeuws Archief, toegang 33.1: Handschriften, inventarisnr. 506.

Idem, toegang 470: Familie Ermerins-Wiltschut, inventarisnr. 1.

Onenigheid over landweer in Limburg

Raymond Uppelschoten — Fri, 26 Feb 2010 10:28:35 +0000

1605-1703 In de Tachtigjarige Oorlog worden de kwartieren van het oude hertogdom Gelre gesplitst in tweeën. De noordelijke kwartieren komen onder gezag van de Staten Generaal, de zuidelijke blijven behoren aan de Spaanse koning. Kessel (latere gemeente in de provincie Limburg) ligt in één van die zuidelijke kwartieren, gewoonlijk genaamd Opper-Gelre.

Rond 1605 ontstaat er een geschil tussen de gerechten Kessel en Beesel. Aan het hof van Gelre dient dan een zaak tussen beide gerechten, die zogenaamde nabuurdiensten hebben verleend voor de onderhoud aan de schans of landweer, die Kesseleik aan de Maas verbindt met het noordelijk gelegen moerasgebied. De landweer is een lange, met doornen begroeide dijk, voorzien van greppels. Terwijl een landweer in vredestijd kan dienen voor het keren van vee, laat een geschrift uit 1421 niets te raden over, van de reden voor deze landweer van Kesseleik: tegen het ‘inrijden des heeren vianden van Hoerne’. De landweer is gebouwd kort voor 1371. In 1703 is er overigens nog sprake van een tweede schans in Kessel, tegenover het veer.

Regionaal Historisch Centrum Limburg (RHCL), toegang 01.016B: Dorpsbestuur van Maasbracht, inventarisnr. 260.

Idem, toegang 01.038: Schepenbank Kessel, inventarisnr. 1.

Verschuivend belang van de contrescarp van Brielse Grote Schans

Raymond Uppelschoten — Wed, 03 Feb 2010 14:45:44 +0000

1637-1782 Al eerder schreef vestingbouw.nl over de economische functie van de vestingwerken van Brielle, met name de begrazing ervan door het vee, in vredestijd. Dat zien we echter niet alleen bij de wallen, of de aardwerken buiten de stad. We zien het ook in de ontwikkeling van een actieve schans tot een dijk, die niet eens meer herinnert aan de oude functie.

De Grote Schans bij Brielle heeft in de Tachtigjarige Oorlog een duidelijke strategische functie. In 1604 wordt er nog melding gemaakt van het gereed maken van de schans en de gehele polder Kleiburg waarin deze is gelegen, omdat vijandelijke troepen rondtrekken. Zo ernstig lijken de dreigingen later niet meer te zijn, want tenminste tussen 1637 en 1782 vormen delen van de schans zelf onderwerp van handel tussen de verschillende eigenaren en pachters van de grond. Op het moment dat de herinnering aan de functie van de schans nog levendig is (1652) geldt de dijk nog als deel van de Grote Schans. In verschillende overeenkomsten is er dan sprake van een ‘dijkstuk genaamd het Contrescarp van de Groote Schans, gelegen in Cleijburch’. In 1724 geldt de oorsprong van het stuk land veel minder en spreekt men slechts van ‘een dijk genaamd het Contrescarp’. Op de ongedateerde kaart van de polders van Klein Oosterland en Kleiburg, door H. van de Dijck (zie afbeelding), is de schans nog slechts een toponiem en herinnert alleen een vage perceelvorm aan de Grote Schans uit de Tachtigjarige Oorlog.

Streekarchief Voorn-Putten en Rozenburg, toegang 36: Ambacht Klein Oosterland, inventarisnrs. 45, 82, 365, 404 en 422.

Rijshout als grondstof in de vestingbouw

Raymond Uppelschoten — Thu, 31 Dec 2009 10:01:19 +0000

1601-1831 Rijshout, het lange dunne hakhout van bijvoorbeeld wilgen en elsen, was een belangrijke grondstof in de vroege vestingbouw. Het werd geteeld in grienden: laaggelegen, vaak drassig land of buitendijkse percelen waar in ieder geval geen landbouw mogelijk was. De twijgen vormden de ideale basis voor schanskorven en het vlechtwerk was sterk genoeg om wanden te maken voor veldversterkingen of schansen.

In 1601 varen 26 schepen beladen met rijshout van Gorinchem naar Oostende om daar te leveren voor de bouw van fortificatiën. In hetzelfde jaar worden de vestingen van Holland en Zeeland ook versterkt met behulp van rijshout. Dat dit militaire gebruik niet alleen beperkt is tot de Tachtigjarige Oorlog blijkt in 1831, als rijshout wordt geleverd aan de 4e divisie van Fortificatiën. Verder kennen we het gebruik bijvoorbeeld bij de aanleg van loopgraven in de twintigste eeuw.

Nationaal Archief, toegang 2.21.107: Familie Van Limburg Stirum, inventarisnr. 85.

Idem, toegang 3.01.14: Archief van Johan van Oldenbarnevelt, inventarisnr. 2988 en 2990.

Retranchement voor Groningse Herepoort

Raymond Uppelschoten — Fri, 18 Dec 2009 10:38:57 +0000

1630-1702 De Herepoort was oorspronkelijk één van de stadspoorten van de stad Groningen, naar het zeggen daterend uit de 11e eeuw. Van de oude poort zijn de fundamenten teruggevonden. In 1621 wordt op dezelfde plaats een nieuwe poort gebouwd. In 1630 dient de toegang tot de Herepoort verder versterkt te worden, zoals elk deel van vesting Groningen. De rentmeester van Groningen koopt daarom van de voogden van het Heilige Geestgasthuis drie grazen en 104 roeden land, gelegen buiten de Herepoort langs de gracht tot aan het Hoornsediep. Daar zal een retranchement of bedekte weg worden aangelegd.

De aanleg van de nieuwe fortificatiën heeft zoals gebruikelijk op allerlei manieren consequenties voor de burgers. Het Gronings stadsbestuur vaardigt in 1702 nog een verbod uit om grasland tussen het Schuitendiep en het Hoornsediep om te ploegen, om de levering van groene zaden voor de fortificaties buiten de Herepoort en de Oosterpoort veilig te stellen.

Groninger Archieven, toegang 2188: Plakkaten en ordonnanties, inventarisnr. 189.

Idem, toegang 2241: Losse stukken Register Feith, inventarisnr. 488.

Drie forten rond Grote Pas bij Sluis

Raymond Uppelschoten — Fri, 04 Dec 2009 21:38:07 +0000

1639-1778 Drie forten met de naam Grote Pas maakten deel uit van de vestingwerken van de Zeeuwse stad Sluis: de forten Voor Grote Pas, Middel Grote Pas en Achter Grote Pas. Zoals alle Zeeuwse vestingwerken moesten ze zorgen voor verdediging van de toegang tot Zeeland. De forten zorgen verder geheel voor de verdediging van het westelijk deel van de stad. Met de opheffing van Sluis als vestingstad in 1816, kwam er ook een einde aan de vestingwerken van Grote Pas.

In de archieven is een heel interessante vroeg-zeventiende-eeuwse kaart waarop de vroege werken van de Grote Pas te zien zijn, met de niets te raden overlatende titel ‘Plan ter verdediging tegen vijandige sloepen’. Van de achttiende-eeuwse kazernes op het fort is een aantal tekeningen bewaard gebleven, onder andere van de blokkazernes en een wachthuis.

Zeeuws Archief, toegang 292: Kaarten Zeeland, inventarisnr. 1920.44

Nationaal Archief, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. 34, 35 en 44.

Werk aan de Zwolse inundaties en penanten

Raymond Uppelschoten — Sat, 21 Nov 2009 16:20:26 +0000

1697-1789 Onder invloed van Menno van Coehoorn en diens ideeën over ’s lands verdediging met inundaties, worden tussen Zwolle en Hasselt ook voorbereidingen getroffen voor dit type verdedigingswerken. Van Coehoorn laat in 1697 in het Zwartewater, tussen de monding van de Vecht en de stad Hasselt, een afsluiting bouwen. Daarmee kan al het water, komende vanuit het Zwartewater, de Vecht en de stadsgracht van Zwolle (met de daarin uitstromende weteringen), worden opgestuwd. De afsluiting bestaat uit twee gemetselde hoofden op de oevers en zeven pijlers ofwel penanten in de rivier. Tussen de penanten kunnen in geval van een dreigende vijandelijke aanval schotten geplaatst worden. Daarmee wordt dan de rivier afgesloten en overstroomt het water het omringende land.

In de tweede helft van de achttiende eeuw vormen de penanten onderwerp van veel schrijf- en tekenwerk, dat fraai is bewaard in de archieven. Er worden veel kaarten geproduceerd van het gebied, waarop de situatie van de afsluitingswerken goed te zien is. Een mooi voorbeeld is de tweedelige kaart van het betreffende gebied (op twee verschillende schalen) van Samuel Stapff uit 1755, in toegang 4.OSK. In 1774 en 1789 worden nieuwe ontwerpen en technische tekeningen gemaakt. Een groot aantal resoluties, tekeningen en memories van de penanten en de Zwolse-Hasseltse inundaties is bewaard in het archief van J.C. van der Hoop, één van de belangrijke spelers in de vestingwereld vanuit de admiraliteit en marine.

Nationaal Archief, toegang 1.10.42: Archief van J.C. van der Hoop, inventarisnr. 133

Idem, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. Z7, Z8 en Z10

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H22 en H22a

Idem, toegang 4.OSK: Situatie Kaarten afkomstig van het archief der Genie, inventarisnr. Z9

Idem, toegang 4.OSPV: Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H3

Grote verbeteringen aan vesting Hellevoetsluis

Raymond Uppelschoten — Thu, 19 Nov 2009 20:04:51 +0000

1696-1697 De vesting Hellevoetsluis is oorspronkelijk een klein haventje dat gebruikt wordt door de bewoners van het 15e eeuwse dorpje Nieuw-Helvoet. De vesting zelf wordt in het begin van de 17e eeuw aangelegd om de oorlogs- en handelshaven te versterken. Hellevoetsluis is de marinebasis van de Admiraliteit van de Maze. In 1628 brengt Piet Heyn hier de veroverde zilvervlootschat aan wal.

De vesting ondergaat tussen de zeventiende en negentiende eeuw een aantal belangrijke wijzigingen. Van de werkzaamheden in 1697 bestaat een groot aantal plattegronden in het Nationaal Archief. Enkele ervan zijn kopieën, maar op andere zien we duidelijk de verbeteringen die onder invloed van vestingbouwers als Van Coehoorn (en zijn tegenstanders) in deze tijd worden doorgevoerd. Eén van de ontwerpen is opgesteld onder regie van kolonel-ingenieur Du Puy-Lespinasse. De eerste steen voor de nieuwe fortificatieën wordt gelegd op 25 maart 1697. Bij die gelegenheid schrijft ene G.S. twee gedichten.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Plans en Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. H206-H217.