1766-1795

Vanaf 1766 wordt het systeem van dijken en sluizen ingezet voor militaire inundaties. De eerste werken worden uitgevoerd onder toezicht van luitenant-ingenieur G.E. Haberkorn en de dijk- en kribbaas A. van Helden. In de jaren tachtig voert kapitein-ingenieur Dalhoff de regie. Dat zijn kennis van het gebied niet alleen wordt gewaardeerd door de autoriteiten van de Republiek, blijkt wel uit het feit dat hij in 1795 een rapport schrijft voor de Bataafse Provisioneel Representanten over de drie dijkdoorbraken in Hedikhuizen op 18 februari 1795.

De kunstwerken ten behoeve van militaire inundatie blijven ook na deze periode in bedrijf. Pas met het graven van het Drongelens Kanaal tussen 1907 en 1911 verliest de overlaat zijn militaire functie.

Nationaal Archief, toegang 3.01.43: Archieven van de Contrarolleurs, later Contrarolleurs-Generaal van ’s Lands Werken en Fortifcatiën in dienst van de Provincie Holland en West-Friesland, inventarisnrs. 106 t/m 110 en 158 t/m 162.

’s Lands Drukkerij, Decreeten van de Provisioneel Repaesentanten van het Volk van Holland (van 1795), pagina 596.

1685-1725

Charles is de zoon van en Adriaan Loncque en Susanna Everwijn. Zijn vader was tevens militair en gedurende zijn leven onder andere commandant van het garnizoen van Vlissingen. Na het overlijden van zijn eerste vrouw Johanna de la Palma in 1694, hertrouwt Charles in 1697 met de Susanna Verheije, dochter van de Zeeuwse raadspensionaris Jacob Verheije. Door dit huwelijk gaan alle deuren in Zeeland voor hem open. In 1701 wordt Loncque beleend met de heerlijkheid Oosterland. In datzelfde jaar besluiten de Zeeuwse Raden hem de majoorstoelage toe te kennen; hij is dan al sinds 1693 majoor van het Zeeuwse regiment Noyelle. Na de benoeming in 1703 als commandant van Lillo en Liefkenshoek volgen in 1704 ook het commandantschap van de forten Frederik Hendrik en de Kruisschans. Charles Loncque overlijdt in 1715.

Nationaal Archief, toegang 3.20.55: Familiearchief Steengracht, inventarisnrs. 228-245.

Zeeuws Archief, toegang 33.1: Handschriften, inventarisnr. 506.

Idem, toegang 470: Familie Ermerins-Wiltschut, inventarisnr. 1.

1605-1703

Rond 1605 ontstaat er een geschil tussen de gerechten Kessel en Beesel. Aan het hof van Gelre dient dan een zaak tussen beide gerechten, die zogenaamde nabuurdiensten hebben verleend voor de onderhoud aan de schans of landweer, die Kesseleik aan de Maas verbindt met het noordelijk gelegen moerasgebied. De landweer is een lange, met doornen begroeide dijk, voorzien van greppels. Terwijl een landweer in vredestijd kan dienen voor het keren van vee, laat een geschrift uit 1421 niets te raden over, van de reden voor deze landweer van Kesseleik: tegen het ‘inrijden des heeren vianden van Hoerne’. De landweer is gebouwd kort voor 1371. In 1703 is er overigens nog sprake van een tweede schans in Kessel, tegenover het veer.

Regionaal Historisch Centrum Limburg (RHCL), toegang 01.016B: Dorpsbestuur van Maasbracht, inventarisnr. 260.

Idem, toegang 01.038: Schepenbank Kessel, inventarisnr. 1.

Na 1700 vestigen zich steeds meer mensen tussen de zuidelijke stadswallen en de Helperlinie, zoals die ook wel werd genoemd. In 1767 verbiedt het stadsbestuur de jacht tussen de stad en de Linie van Helpman. Maar in 1844 is de functie van de linie echter al zover afgegleden dat de Minister van Oorlog toestemming geeft aan P. Belgraver voor het bouwen van vijf huizen tussen de vestingwerken van de stad Groningen en de linie van Helpman. Het hoogtepunt (of dieptepunt) van de Helperlinie in dezelfde periode is dat tussen 1843 en 1852 een nieuwe badinrichting wordt aangelegd in de gracht van de linie.

Groninger Archief, toegang 1399: Gemeentebestuur Groningen, inventarisnr. 7427.

Idem, toegang 1501: Verzameling losse stukken, inventarisnr. 7.

Idem, toegang 2188: Plakkaten en ordonnanties, inventarisnr. 724.

1752-1778

In de achttiende eeuw wordt er gesproken van de dijk, verschansing, het retranchement of de linie. Een enkele keer is er sprake van ‘waterlinie’. Opvallend is hoe vaak de benaming retranchement wordt gebruikt voor de complete liniedijk. In de tijd waarover we het hebben (achttiende eeuw) gold die benaming toch vooral voor een los vestingwerk, dat weliswaar kon bestaan uit een enkele wal, maar zeker niet een groot gepland en uitgestrekt werk zoals de Grebbelinie in die tijd al was.

Archief Eemland, toegang 12: Stadsgerecht Amersfoort, inventarisnr. 436 (diverse delen).

De aannemer Duijbus krijgt van Utrecht 2.600 gulden betaald voor het maken van een zogenaamde vingerling (een ringdijk) op de Gorsen bij dit Lindenbergse of Klein-Gastelse Veer. Het is slechts het Utrechtse deel van de kosten van deze fortificatiën, die in 1794 nog worden begroot op ruim 400.000 gulden (ruim 180.000 euro). Dit soort bouwactiviteiten maakt het mogelijk inundaties te stellen van de Gastelse-, Oud-Lands- en Sint Maartenspolders, die dan ook op 25 september 1794 compleet zijn.

Het Utrechts Archief, toegang 233, Staten van Utrecht, inventarisnr. 265-191.

Nationaal Archief, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. BB311.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. S152 t/m S158.

Idem, toegang 4.OSK: Situatie Kaarten afkomstig van het archief der Genie, inventarisnr. B128.

De Grote Schans bij Brielle heeft in de Tachtigjarige Oorlog een duidelijke strategische functie. In 1604 wordt er nog melding gemaakt van het gereed maken van de schans en de gehele polder Kleiburg waarin deze is gelegen, omdat vijandelijke troepen rondtrekken. Zo ernstig lijken de dreigingen later niet meer te zijn, want tenminste tussen 1637 en 1782 vormen delen van de schans zelf onderwerp van handel tussen de verschillende eigenaren en pachters van de grond. Op het moment dat de herinnering aan de functie van de schans nog levendig is (1652) geldt de dijk nog als deel van de Grote Schans. In verschillende overeenkomsten is er dan sprake van een ‘dijkstuk genaamd het Contrescarp van de Groote Schans, gelegen in Cleijburch’. In 1724 geldt de oorsprong van het stuk land veel minder en spreekt men slechts van ‘een dijk genaamd het Contrescarp’. Op de ongedateerde kaart van de polders van Klein Oosterland en Kleiburg, door H. van de Dijck (zie afbeelding), is de schans nog slechts een toponiem en herinnert alleen een vage perceelvorm aan de Grote Schans uit de Tachtigjarige Oorlog.

Streekarchief Voorn-Putten en Rozenburg, toegang 36: Ambacht Klein Oosterland, inventarisnrs. 45, 82, 365, 404 en 422.

Het kasteel van Coevorden was lange tijd het belangrijkste en tenminste meest herkenbare onderdeel van de vestingstad. Het stelsel van bastions en grachten volgens het Oudnederlandse stelsel was daarop de eerste uitbreiding. Maar met de wijzigingen van Van Coehoorn komt daarin opnieuw verandering. Net als in het genoemde Doesburg worden de landen van burgers gevorderd en vergraven, of zoals dat in de Gelderse stad wordt genoemd ‘vergraven, ingesloten, bedorven, geoccupeerd en verruïneerd’.

In Coevorden laten de benadeelde burgers het er niet bij zitten. Als zij in 1707 worden aangeslagen voor de grondbelasting, protesteren ze massaal, tot de Staten van Drenthe aan toe.

Drents Archief, toegang 1: Oude Staten Archief, inventarisnr. 984.

1773-1868

De strategische ligging van de stad tussen Utrecht en Holland was er de oorzaak van dat de bevolking nogal heeft geleden onder de verschillende oorlogen. Zo werd Woerden in 1575 en 1576 belegerd door de Spanjaarden. In 1672 en 1673 werd de stad bezet door Franse troepen en ook in 1813 waren het de Franse troepen (van Napoleon deze keer) die moord en verderf zaaiden, waarbij 28 Woerdenaren het leven lieten.

Het meest in het oog springende deel van de oude vestingstad Woerden was en is uiteraard het kasteel. In de archieven is van vrijwel elke kamer en verdieping van het kasteel wel een tekening te vinden. Veel aardiger voor onderzoek zijn wellicht de minder zichtbare onderdelen van de vesting, zoals de stadspoorten. Woerden kende drie stadspoorten, die goed herkenbaar zijn op de bijgaande kaart uit de zestiende eeuw: de Leidse, Utrechtse en Uiterste Poort. De beschikbare tekeningen van de poorten en de situatie ter plaatse geven een gedetailleerd beeld van de drie poorten. Van de Leidsche Poort resteren ook nog de tekeningen uit de negentiende eeuw, nadat deze de eerste ontmantelingen overleefde.

Nationaal Archief, inventarisnr. 4.OCVW: Tekeningen van Verdedigingswerken, inventarisnrs. 64, 65 en 67.

1741-1749

Ook de andere Brabantse steden worden verdedigd en dan met name met de beproefde inundatiestrategie, onder andere rond ’s-Hertogenbosch. Al in 1741 schrijft directeur der fortificatiën Draak aan de Raad van State over de onderwaterzetting rond de stad en laat hij een kaart maken, mede van de te inunderen gebieden. In 1748 wordt een kaart gemaakt van de werkelijke inundaties.

Nationaal Archief, toegang 2.13.62.03: Archief van het Comité van Defensie, inventarisnr. 64.

Idem, toegang 4.OSPV: Situatieplans van Vestingen der Genie, inventarisnrs. H45 (met bijlagen) en H46.