vestingbouw.nl » 1800-1899

Nieuwe brug bij Fort Altena

Raymond Uppelschoten — Tue, 17 Aug 2010 12:57:36 +0000

1863 Fort Altena wordt in 1847 gebouwd. Het Fort bij tol nr. 1, zoals het origineel heet sluit tezamen met een nabijgelegen batterij de weg van Gorinchem naar Breda en de Uppelse Dijk af. De oorspronkelijke naam verwijst naar de tol op de straatweg.

In 1863 wordt de brug over de gracht nieuw ontworpen en gebouwd. Deze vervangt waarschijnlijk de brug die de eerste jaren het fort toegankelijk heeft gemaakt. Er worden onder andere palen geheid om de brugpijlers te kunnen dragen en de toegangsweg tot het fort moet wat verlegd worden om de brug bereikbaar te maken.

Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC), toegang 343, inventarisnrs. 1549-1552 en 1585, 6665 en 6669.

Groningse linie van Helpman verliest functie

Raymond Uppelschoten — Mon, 22 Feb 2010 19:59:57 +0000

1767-1853 De linie van Helpman (tussen de buurtschap Helpman en de stad Groningen) wordt eind zeventiende eeuw ontworpen door Menno van Coehoorn. Na de bijna fatale veldtocht van de Munsterse bisschop ‘Bommen’ Berend in 1672, moet de linie de toegang tot de stad afsluiten. Deze zijde bleek in 1672 gemakkelijk te nemen via de Hondsrug, over de Hereweg. De linie bestaat uit een gebastonieerde gracht dwars op de Hondsrug.

Na 1700 vestigen zich steeds meer mensen tussen de zuidelijke stadswallen en de Helperlinie, zoals die ook wel werd genoemd. In 1767 verbiedt het stadsbestuur de jacht tussen de stad en de Linie van Helpman. Maar in 1844 is de functie van de linie echter al zover afgegleden dat de Minister van Oorlog toestemming geeft aan P. Belgraver voor het bouwen van vijf huizen tussen de vestingwerken van de stad Groningen en de linie van Helpman. Het hoogtepunt (of dieptepunt) van de Helperlinie in dezelfde periode is dat tussen 1843 en 1852 een nieuwe badinrichting wordt aangelegd in de gracht van de linie.

Groninger Archief, toegang 1399: Gemeentebestuur Groningen, inventarisnr. 7427.

Idem, toegang 1501: Verzameling losse stukken, inventarisnr. 7.

Idem, toegang 2188: Plakkaten en ordonnanties, inventarisnr. 724.

Bastions Oranje en Promers van de vesting Naarden

Raymond Uppelschoten — Mon, 01 Feb 2010 19:07:22 +0000

1849-1909 De prachtig gerestaureerde vesting Naarden kent zes bastions en daarbuiten zes ravelijnen. De bastions Oranje en Promers zijn verbonden via een courtine waarin de Utrechtse Poort een plaats heeft. Deze biedt toegang tot de ravelijn Oranje-Promers. Van dit complex in het oosten en zuidoosten van de stad was vroeger en is tegenwoordig ook vooral de bebouwing van bastion Promers imposant. Het militair hospitaal en de kazerne die een plaats hebben in het bastion, zijn een fraai voorbeeld van de negentiende-eeuwse militaire architectuur. De kazerne is tussen 1875 en 1877 gebouwd door Hendrik Promers, waar de kazerne en het bastion dus ook naar zijn vernoemd.

Van de vesting Naarden is een enorme hoeveelheid archiefmateriaal bewaard gebleven. De belangrijkste bronnen worden hieronder genoemd. Het garnizoensboek van Naarden geeft vooral een beeld van de verschillende werkzaamheden, de verdeling daarvan en de beslissingen die ten grondslag liggen aan de bouw, verbouw en het onderhoud van de vesting. Als vervolgens de complete geschiedenis en de ontwerpdocumenten van het bastion Promers wordt blootgelegd (en dan vooral van deze grootte zoals in Naarden), zien we een fraai voorbeeld van het ‘thema’ van zo’n bastion (foto: zeer informatieve en interactieve site over vesting Naarden).

Noord-Hollands Archief, toegang 241:Eerstaanwezend ingenieur der Genie Naarden, inventarisnr. 7744.

Idem, toegang 548: Kaarten en tekeningen van de eerstaanwezend ingenieur der Genie van Naarden, Haarlem en Den Helder, inventarisnrs. 42 t/m 48, 120 t/m 125, 412 t/m 432, 442 t/m 472.

Drie eeuwen over de Grote of Spinolaschans in Terheijden

Raymond Uppelschoten — Thu, 28 Jan 2010 20:08:47 +0000

1642-1962 Breda was in de Tachtigjarige Oorlog strategisch zo belangrijk dat rondom de stad verschillende schansen werden aangelegd om dan weer de Staatse, dan weer Spaanse troepen te herbergen. Ook in en om Terheijden sloegen de troepen regelmatig hun tenten op, wat resulteerde in twee schansen: de zogenaamde Grote of Spinolaschans en de Kleine Schans. De Grote Schans ligt op de plek waar het gehucht Hertel heeft gelegen. Maar ook later was Terheijden belangrijk voor de verdediging van ’s lands grenzen. In 1701 werden twee linies aangelegd naar ontwerp van Menno van Coehoorn. De aardwerken zijn voor het laatst in gereedheid gebracht tijdens de Belgisch Opstand.

Van de Grote Schans is één fraaie kaart uit 1642 beschikbaar. Deze toont Terheijden tezamen met het fort. In de periode 1700-1750 is er vooral sprake van het vervallen fort, dat eveneens staat afgebeeld op een aantal kaarten. Eind achttiende eeuw worden er verschillende ontwerpen gemaakt voor nieuwe fortificatiën, waaronder een retranchement op de plaats van het oude fort. De overige archiefstukken betreffen vooral de periode na de Belgische Opstand. Zo zijn er van de verboden kringenverschillende tekeningen en documenten over de begrenzing van de Rijksmilitaire gronden. Demilitarisatie van de Grote of Spinolaschans vindt tenslotte plaats tussen 1952 en 1962.

Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC), toegang 109: Dienst der genie in Noord-Brabant, inventarisnrs. 1326-1330.

Nationaal Archief, toegang 2.13.37: Archief van de Koninklijke Landmacht: Genie: Verboden Kringen, inventarisnrs. 11.4, 11.5 en 11.6

Idem, toegang 2.14.73: Archief van de Afdeling Oudheidkunde en Natuurbescherming en taakvoorgangers, inventarisnr. 1182.

Idem,toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. B266-B269.

Idem, toegang 4.OSPV: Archief van Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B35.

Plannen voor versterking van de oostelijke frontier

Raymond Uppelschoten — Mon, 25 Jan 2010 20:50:34 +0000

1817-1870 Kort na de stichting van het nieuwe Koninkrijk der Verenigde Nederlanden, onder koning Willem I, ontstaan plannen voor de versterking van de zogenaamde oostelijke frontier: de grens tussen de Nederlanden en de staten binnen de Duitse Bond, waaronder het Pruisen van Frederik Willem III (zie foto). In 1817 wordt een grote topografische kaart van het gebied getekend, gebaseerd op de bestaande kaartbladen en geografische gegevens. De set bestaat uit 18 aaneensluitende bladen. Er verschijnt een memorie met voorstellen ter versterking van de betreffende vestingen, die wordt begeleidt door situatiekaarten en vestingplans. Maar het plan wordt niet uitgevoerd.

De oostelijke frontier wordt echter niet helemaal veronachtzaamd. In 1840 verschijnt er een memorie over de vestingen tussen Doesburg en Nijmegen. In de jaren zestig is een commissie actief die de oostelijke frontier structureel onderzoekt, echter zonder noemenswaardig en structureel resultaat. In 1870 tenslotte, als een grote inventarisatie en adviesronde plaatsvindt over bewapening van de forten, linies en vestingen, krijgt ook de oostelijke frontier nog een eigen rapportage. Met de vestingwet van 1874 verliest de oostelijke linie haar functie en worden de vele vestingen stuk voor stuk ontmanteld.

Nationaal Archief, toegang 2.13.15.01: Archief van de Koninklijke Landmacht: Generale Staf, inventarisnr. 21.

Idem, toegang 4.OBGK: Binnenlandse Gedrukte Kaarten behorende tot het archief der Genie, inventarisnr. P3.105.

Idem, 4.OMM: Memories der Genie, Kaarten, Plans, Atlassen en Verslagen van Commissies op het Gebied van de Defensie afkomstig van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. 268, 269 en 270.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. Z48.

Idem, toegang 4.TOPO: Kaartenarchief van de Topografische Dienst en Rechtsvoorgangers, inventarisnr. 17B.

Beplanting op Fort aan de Nieuwe Steeg

Raymond Uppelschoten — Thu, 21 Jan 2010 19:53:11 +0000

Het Fort aan de Nieuwe Steeg is gebouwd in 1878, als één van de grotere forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het wordt ook wel ‘Fort bij Herwijnen’ genoemd. Het fort sluit de dijk langs de Linge af en een acces (droogvallend gebied) aan de open keelzijde van het fort. Het opmerkelijkste gebouw op het forteiland is de bomvrije kazerne, die bestaat uit twee tegenover elkaar gelegen gebouwen van twee verdiepingen.

De beplanting van zo’n groot fort vormt bij de aanleg een aspect op zich. De beplanting van Fort aan de Nieuwe Steeg staat volledig beschreven in het uitvoerige bestek: ‘Op de berm zijn een doornenhaag lang 9.2m en 186 stuks wilgen, op Rijksgrond buiten het fort 39 wilgen en 50 iepen gepland’. Uit het bestek is echter niets bekend over de plaats van de wilgen en de verdeling van het aantal over het forteiland. Hier moeten we dus af gaan op de luchtfoto’s, waarvan we er gelukkig een aantal hebben. Opmerkelijk is dan dat de luchtfoto’s uit 1926 lijken te wijzen op wilgen op de wallen zelf. Met name op een zomerse luchtfoto van 1926 is ten minste aan de noordzijde van het fort duidelijk alleen begroeiing op de plongee van de wal. Langs de noordzijde stonden twee rijen wilgen. Een dergelijke haag is echter wel duidelijk te zien op de luchtfoto’s van het fort uit 1926 en op de RAF luchtfoto van 1945. De haag omringt dan het complete fort, met uitzondering van de berm aan de zuidelijke lange zijde. Daar stopt de haag ongeveer halverwege de berm tussen het zuidoostelijke bastion en de brug. Deze begrenzing is op alle luchtfoto’s goed te zien, maar een reden hiervoor is niet gevonden.

Bomen waren op het fort vooral te vinden op het zuidwestelijk bastion (in de keel daarvan). De binnenplaats achter de loods (op de terre) had een kleine boomgaard.

Bestek en foto’s zijn onder andere te vinden in het archief van de Stichting Menno van Coehoorn.

Nationaal Archief, toegang 4.OGT: Kaarten en tekeningen van de afdeling Genie van het ministerie van Oorlog, inventarisnrs. 150-151

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. H469-H469B.

Idem, toegang 4.RGD: Tekeningenarchief van de Rijksgebouwendienst, inventarisnr. 1463.

Utrechtse werklieden voor fort Lasalle in Den Helder

Raymond Uppelschoten — Fri, 15 Jan 2010 20:32:41 +0000

1810-1814 Sinds de landing van Engelsen en Russen in de kop van Holland (1799) werken opeenvolgend de ingenieurs van de Bataafse Republiek, Koninkrijk Holland en het Franse keizerrijk aan de versterking van Den Helder. Het blijft echter beperkt tot kleine uitbreidingen en verbeteringen aan de batterijen. Als de commandant van de zeemacht ter rede van Texel tijdens het Koninkrijk zijn superieuren erop wijst dat Den Helder slecht te verdedigen is, krijgt J. Blanken Jansz. opdracht een verdedigingsplan te ontwerpen.

Na de inlijving van ons land door Napoleon in juli 1810 geeft hij op 6 april 1811 zijn goedkeuring aan de uitgewerkte plannen voor de bouw van fort Lasalle (Erfprins). In 1811-1813 wordt het fort aangelegd als een groot onregelmatige aarden vijfhoekig gebastioneerd fort, met twee grote en één kleiner ravelijn aan de zeezijde. In 1814 bestaat de bebouwing binnen het fort dan uit 9 houten kazernen, 4 bomvrije houten bergplaatsen voor levensmiddelen, één bomvrije houten hospitaal, één bakkerij,één regenwaterbak, één bomvrij gemetseld buskruidmagazijn en 7 houten buskruidmagazijntjes.

We weten uit talrijke bronnen dat de bouw van forten veel mankracht vergde. Maar dat de werklieden zelfs van het Utrechtse platteland werden geworven, is bijzonder. In 1811 krijgen de gerechtsbesturen van Leersum en Asschat betaald voor het leveren van vijf werklieden bij de bouw van fort Lasalle (bron afbeelding: fortendenhelder.nl).

Archief Eeemland, toegang 600: Gerechten Leersum en Asschat, inventarisnr. 237.

Tekeningen van stadspoorten Woerden

Raymond Uppelschoten — Wed, 13 Jan 2010 13:08:59 +0000

1773-1868 De vesting Woerden maakte deel uit van de oude Hollandse Waterlinie. Menno van Coehoorn heeft er eind 18e eeuw nog verbeteringen aangebracht. Net als bij vele onderdelen van deze linie, werden de vestingwerken van Woerden vanaf 1816 geslecht.

De strategische ligging van de stad tussen Utrecht en Holland was er de oorzaak van dat de bevolking nogal heeft geleden onder de verschillende oorlogen. Zo werd Woerden in 1575 en 1576 belegerd door de Spanjaarden. In 1672 en 1673 werd de stad bezet door Franse troepen en ook in 1813 waren het de Franse troepen (van Napoleon deze keer) die moord en verderf zaaiden, waarbij 28 Woerdenaren het leven lieten.

Het meest in het oog springende deel van de oude vestingstad Woerden was en is uiteraard het kasteel. In de archieven is van vrijwel elke kamer en verdieping van het kasteel wel een tekening te vinden. Veel aardiger voor onderzoek zijn wellicht de minder zichtbare onderdelen van de vesting, zoals de stadspoorten. Woerden kende drie stadspoorten, die goed herkenbaar zijn op de bijgaande kaart uit de zestiende eeuw: de Leidse, Utrechtse en Uiterste Poort. De beschikbare tekeningen van de poorten en de situatie ter plaatse geven een gedetailleerd beeld van de drie poorten. Van de Leidsche Poort resteren ook nog de tekeningen uit de negentiende eeuw, nadat deze de eerste ontmantelingen overleefde.

Nationaal Archief, inventarisnr. 4.OCVW: Tekeningen van Verdedigingswerken, inventarisnrs. 64, 65 en 67.

Werk aan de vesting Deventer, in de Franse tijd

Raymond Uppelschoten — Sun, 10 Jan 2010 18:47:07 +0000

1811-1819 Tijdens de Franse bezetting hebben de autoriteiten veel aandacht voor de vesting Deventer. In 1811 schrijft de maire van de stad een rapport over de noodzakelijke verbeteringen. Een jaar later klaagt de onderprefect van Deventer over de vele werken die nog niet zijn uitgevoerd. Mede op basis van deze correspondentie en de ontwikkelingen in den lande (de Fransen lijken verslagen en men ziet uit naar de terugkomst van de Prins van Oranje) besluit de Raad van Verdediging om de staat van beleg af te kondigen. Onderdeel hiervan is een reeks van benoemingen voor bestuurlijke en militaire functies. Tijdens de werkzaamheden om de vesting te versterken beschadigen vele burgereigendommen, die netjes worden geregistreerd. Maar of ze ook allemaal vergoed zijn…

In de winter van 1813 en 1814 volgt dan de befaamde blokkade van Deventer. De commissaris van het departement in Zwolle besluit de Landstorm in te zetten, het nieuwe Nederlandse leger, vooral omdat de geallieerde sterkte behoorlijk is gedecimeerd door de terugtrekking van de Russen. Uit alle dorpen in de omgeving worden manschappen opgeroepen en de lokale boeren zien hun zonen en knechten (en zichzelf) stuk voor stuk wegtrekken voor de dienst rond Deventer, voor tien stuivers per dag, waarvan er zeven worden ingehouden voor het eten dat ze ontvangen. Na bijna zes maanden trekken de Fransen weg, nadat een deel van de troepen in de winter al over de bevroren grachten is gevlucht.

In het archief van de onderprefect is de aanloop tot de blokkade en het werk aan de vesting terug te vinden. Het provinciaal archief herbergt de stukken over de organisatie van de Landstorm rond Deventer en de volledige lijsten van ingelote manschappen en hun officieren. In het Nationaal Archief zijn ten slotte de latere Nederlandse plannen voor versterking van de vesting te vinden, door de ingenieurs Valter en Seijffardt, vanaf 1819.

Historisch Centrum Overijssel, toegang 22: Onderprefect van Deventer, inventarisnrs. 650 t/m 655.

Idem, toegang 25: Archieven van het provinciaal bestuur van Overijssel, inventarisnrs. 1300, 19379-19384, 19488-19495, 19558, 19587-19589.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Plans van vestingen der Genie, inventarisnrs. D44 t/m D47.

Voorgeschiedenis Fort Ellewoutsdijk in archieven

Raymond Uppelschoten — Thu, 07 Jan 2010 16:32:31 +0000

1807-1834 Fort Ellewoutsdijk bij het Zeeuwse Borsele (of Borselen) wordt gebouwd tussen 1835 en 1839 en dient ter verdediging van de Westerschelde. Bij het dorp ligt vóór die tijd, in ieder geval in 1807, al een grote batterij.

Van het fort zelf resteren uiteraard de tekeningen en memories, maar hier is juist van de directe voorgeschiedenis nog een aantal leuke stukken bewaard gebleven. In 1807 worden twee situatieplans gemaakt van de grote batterijen die bij het dorp liggen. Een batterij wordt in 1809 door luitenant-kolonel Van der Vlist vernietigd bij zijn terugtocht voor de Engelse invasie naar fort Bath. Tussen 1810 en 1812 ontwikkelen de Fransen plannen voor een fort op deze locatie, die echter stranden vanwege het herstel van het Nederlandse gezag in 1813. In 1834 worden tenslotte de percelen getaxeerd voor de bouw van het eigenlijke fort.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Archief van Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. B168-B171.

Idem, toegang 4.OSPV: Archief van Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B24

Zeeuws Archief, toegang 174: Eerstaanwezend Ingenieur (EAI) der Genie / Opzichter van Fortificatiën te Terneuzen, inventarisnr. 49