vestingbouw.nl » administratie

Schippers gebruiken vestingwerken Blokzijl als loswal

Raymond Uppelschoten — Thu, 11 Mar 2010 07:34:18 +0000

1664 Al in de 15e eeuw was op de plaats van Blokzijl een sluis (zijl), met een versterkt turftolhuis (Blockhuys). De beschutte Havenkolk legt men aan omstreeks 1560. De vesting Blokzijl, wat zoveel betekent als ‘versterkte sluis’, ontstaat als Diederik van Sonoy in 1581 een fort laat bouwen bij de sluis in het kanaal van de Steenwijker Aa naar de Zuiderzee. In de tachtigjarige oorlog is Blokzijl één van de belangrijke strategische vestingsteden aan de Zuiderzee.

Na de Vrede van Munster, in 1648, wordt het met een deel van de Blokzijlse vestingwerken niet meer zo nauw genomen. De schippers van de stad krijgen in 1664vergunning van de Raad van State om de contrescarp, of de buitengracht van de vesting, te mogen gebruiken voor de aanvoer van gewassen. Dit deel van de vestingwerken wordt daarmee dus een soort loswal.

Gemeente Steenwijkerland, toegang 32: Fortresse/gemeente Blokzijl, inventarisnr. 1032.

Gesloopte huizen voor vesting Nieuwpoort

Raymond Uppelschoten — Mon, 08 Mar 2010 13:41:13 +0000

1673 De vestingstad Nieuwpoort ontvangt al in 1283 stadsrechten. Het maakt het onder andere mogelijk de stad te versterken, met de middeleeuwse vestingmethoden. Zoals bij veel Nederlandse vestingsteden blijkt een aantal eeuwen later dat de oude vestingwerken niet is opgewassen tegen zes- en zeventiende-eeuwse oorlogsvoering. Na de desastreuze verovering door de Fransen in 1672, wordt Nieuwpoort vanaf 1673 rigoureus versterkt volgens het Oudnederlandse vestingstelsel. Hiervoor worden tientallen panden gesloopt en honderden meters land afgegraven.

In 1673 publiceert het stadsbestuur een lijst van niet alleen huizen, maar ook bomen die zijn weggeruimd voor het fortificeren van de stad. Achter de lijst is een staatje gebonden van de renten en de erfpachten van de stad, die gelden op de huizen en erven, die ook voor die fortificatie zijn afgebroken en weggegraven.

Erfgoedcentrum DiEP te Dordrecht, toegang 794: Gemeente Nieuwpoort, inventarisnr. 382.

Utrecht betaalt aan inundatiedijk bij Lindenburgse Veer

Raymond Uppelschoten — Thu, 11 Feb 2010 10:27:35 +0000

1794 Terwijl de Fransen delen van het zuiden van Nederland al lang en breed bezet hebben, betalen de Staten van Utrecht aan de aannemer Duijbus voor zijn werk aan de Brabantse fortificatiën. Een post bij de Lindenburgse Veer over de Roosendaalse Vliet was in 1785 al besproken, maar toen niet uitgevoerd omdat de noodzaak leek te ontbreken. Met de ontwikkelingen in de nazomer van 1794 (grotere en acute dreiging van de Fransen), besluit de Raad van State de fortificatiën rond de veer toch uit te voeren.

De aannemer Duijbus krijgt van Utrecht 2.600 gulden betaald voor het maken van een zogenaamde vingerling (een ringdijk) op de Gorsen bij dit Lindenbergse of Klein-Gastelse Veer. Het is slechts het Utrechtse deel van de kosten van deze fortificatiën, die in 1794 nog worden begroot op ruim 400.000 gulden (ruim 180.000 euro). Dit soort bouwactiviteiten maakt het mogelijk inundaties te stellen van de Gastelse-, Oud-Lands- en Sint Maartenspolders, die dan ook op 25 september 1794 compleet zijn.

Het Utrechts Archief, toegang 233, Staten van Utrecht, inventarisnr. 265-191.

Nationaal Archief, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. BB311.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. S152 t/m S158.

Idem, toegang 4.OSK: Situatie Kaarten afkomstig van het archief der Genie, inventarisnr. B128.

Verschuivend belang van de contrescarp van Brielse Grote Schans

Raymond Uppelschoten — Wed, 03 Feb 2010 14:45:44 +0000

1637-1782 Al eerder schreef vestingbouw.nl over de economische functie van de vestingwerken van Brielle, met name de begrazing ervan door het vee, in vredestijd. Dat zien we echter niet alleen bij de wallen, of de aardwerken buiten de stad. We zien het ook in de ontwikkeling van een actieve schans tot een dijk, die niet eens meer herinnert aan de oude functie.

De Grote Schans bij Brielle heeft in de Tachtigjarige Oorlog een duidelijke strategische functie. In 1604 wordt er nog melding gemaakt van het gereed maken van de schans en de gehele polder Kleiburg waarin deze is gelegen, omdat vijandelijke troepen rondtrekken. Zo ernstig lijken de dreigingen later niet meer te zijn, want tenminste tussen 1637 en 1782 vormen delen van de schans zelf onderwerp van handel tussen de verschillende eigenaren en pachters van de grond. Op het moment dat de herinnering aan de functie van de schans nog levendig is (1652) geldt de dijk nog als deel van de Grote Schans. In verschillende overeenkomsten is er dan sprake van een ‘dijkstuk genaamd het Contrescarp van de Groote Schans, gelegen in Cleijburch’. In 1724 geldt de oorsprong van het stuk land veel minder en spreekt men slechts van ‘een dijk genaamd het Contrescarp’. Op de ongedateerde kaart van de polders van Klein Oosterland en Kleiburg, door H. van de Dijck (zie afbeelding), is de schans nog slechts een toponiem en herinnert alleen een vage perceelvorm aan de Grote Schans uit de Tachtigjarige Oorlog.

Streekarchief Voorn-Putten en Rozenburg, toegang 36: Ambacht Klein Oosterland, inventarisnrs. 45, 82, 365, 404 en 422.

Protest tegen vergraven gronden van Coevorden

Raymond Uppelschoten — Tue, 19 Jan 2010 20:01:18 +0000

1707 Coevorden en Doesburg delen verschillende onderdelen van hun vestinggeschiedenis. Beide steden worden rond 1700, na een catastrofale bezetting door de Fransen, versterkt naar ontwerp van Menno van Coehoorn. Coevorden, dat in de Tachtigjarige Oorlog gold als sterkste vesting van Europa, wordt daarmee opnieuw op sterkte gebracht.

Het kasteel van Coevorden was lange tijd het belangrijkste en tenminste meest herkenbare onderdeel van de vestingstad. Het stelsel van bastions en grachten volgens het Oudnederlandse stelsel was daarop de eerste uitbreiding. Maar met de wijzigingen van Van Coehoorn komt daarin opnieuw verandering. Net als in het genoemde Doesburg worden de landen van burgers gevorderd en vergraven, of zoals dat in de Gelderse stad wordt genoemd ‘vergraven, ingesloten, bedorven, geoccupeerd en verruïneerd’.

In Coevorden laten de benadeelde burgers het er niet bij zitten. Als zij in 1707 worden aangeslagen voor de grondbelasting, protesteren ze massaal, tot de Staten van Drenthe aan toe.

Drents Archief, toegang 1: Oude Staten Archief, inventarisnr. 984.

Utrechtse werklieden voor fort Lasalle in Den Helder

Raymond Uppelschoten — Fri, 15 Jan 2010 20:32:41 +0000

1810-1814 Sinds de landing van Engelsen en Russen in de kop van Holland (1799) werken opeenvolgend de ingenieurs van de Bataafse Republiek, Koninkrijk Holland en het Franse keizerrijk aan de versterking van Den Helder. Het blijft echter beperkt tot kleine uitbreidingen en verbeteringen aan de batterijen. Als de commandant van de zeemacht ter rede van Texel tijdens het Koninkrijk zijn superieuren erop wijst dat Den Helder slecht te verdedigen is, krijgt J. Blanken Jansz. opdracht een verdedigingsplan te ontwerpen.

Na de inlijving van ons land door Napoleon in juli 1810 geeft hij op 6 april 1811 zijn goedkeuring aan de uitgewerkte plannen voor de bouw van fort Lasalle (Erfprins). In 1811-1813 wordt het fort aangelegd als een groot onregelmatige aarden vijfhoekig gebastioneerd fort, met twee grote en één kleiner ravelijn aan de zeezijde. In 1814 bestaat de bebouwing binnen het fort dan uit 9 houten kazernen, 4 bomvrije houten bergplaatsen voor levensmiddelen, één bomvrije houten hospitaal, één bakkerij,één regenwaterbak, één bomvrij gemetseld buskruidmagazijn en 7 houten buskruidmagazijntjes.

We weten uit talrijke bronnen dat de bouw van forten veel mankracht vergde. Maar dat de werklieden zelfs van het Utrechtse platteland werden geworven, is bijzonder. In 1811 krijgen de gerechtsbesturen van Leersum en Asschat betaald voor het leveren van vijf werklieden bij de bouw van fort Lasalle (bron afbeelding: fortendenhelder.nl).

Archief Eeemland, toegang 600: Gerechten Leersum en Asschat, inventarisnr. 237.

Werk aan de vesting Deventer, in de Franse tijd

Raymond Uppelschoten — Sun, 10 Jan 2010 18:47:07 +0000

1811-1819 Tijdens de Franse bezetting hebben de autoriteiten veel aandacht voor de vesting Deventer. In 1811 schrijft de maire van de stad een rapport over de noodzakelijke verbeteringen. Een jaar later klaagt de onderprefect van Deventer over de vele werken die nog niet zijn uitgevoerd. Mede op basis van deze correspondentie en de ontwikkelingen in den lande (de Fransen lijken verslagen en men ziet uit naar de terugkomst van de Prins van Oranje) besluit de Raad van Verdediging om de staat van beleg af te kondigen. Onderdeel hiervan is een reeks van benoemingen voor bestuurlijke en militaire functies. Tijdens de werkzaamheden om de vesting te versterken beschadigen vele burgereigendommen, die netjes worden geregistreerd. Maar of ze ook allemaal vergoed zijn…

In de winter van 1813 en 1814 volgt dan de befaamde blokkade van Deventer. De commissaris van het departement in Zwolle besluit de Landstorm in te zetten, het nieuwe Nederlandse leger, vooral omdat de geallieerde sterkte behoorlijk is gedecimeerd door de terugtrekking van de Russen. Uit alle dorpen in de omgeving worden manschappen opgeroepen en de lokale boeren zien hun zonen en knechten (en zichzelf) stuk voor stuk wegtrekken voor de dienst rond Deventer, voor tien stuivers per dag, waarvan er zeven worden ingehouden voor het eten dat ze ontvangen. Na bijna zes maanden trekken de Fransen weg, nadat een deel van de troepen in de winter al over de bevroren grachten is gevlucht.

In het archief van de onderprefect is de aanloop tot de blokkade en het werk aan de vesting terug te vinden. Het provinciaal archief herbergt de stukken over de organisatie van de Landstorm rond Deventer en de volledige lijsten van ingelote manschappen en hun officieren. In het Nationaal Archief zijn ten slotte de latere Nederlandse plannen voor versterking van de vesting te vinden, door de ingenieurs Valter en Seijffardt, vanaf 1819.

Historisch Centrum Overijssel, toegang 22: Onderprefect van Deventer, inventarisnrs. 650 t/m 655.

Idem, toegang 25: Archieven van het provinciaal bestuur van Overijssel, inventarisnrs. 1300, 19379-19384, 19488-19495, 19558, 19587-19589.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Plans van vestingen der Genie, inventarisnrs. D44 t/m D47.

Voorgeschiedenis Fort Ellewoutsdijk in archieven

Raymond Uppelschoten — Thu, 07 Jan 2010 16:32:31 +0000

1807-1834 Fort Ellewoutsdijk bij het Zeeuwse Borsele (of Borselen) wordt gebouwd tussen 1835 en 1839 en dient ter verdediging van de Westerschelde. Bij het dorp ligt vóór die tijd, in ieder geval in 1807, al een grote batterij.

Van het fort zelf resteren uiteraard de tekeningen en memories, maar hier is juist van de directe voorgeschiedenis nog een aantal leuke stukken bewaard gebleven. In 1807 worden twee situatieplans gemaakt van de grote batterijen die bij het dorp liggen. Een batterij wordt in 1809 door luitenant-kolonel Van der Vlist vernietigd bij zijn terugtocht voor de Engelse invasie naar fort Bath. Tussen 1810 en 1812 ontwikkelen de Fransen plannen voor een fort op deze locatie, die echter stranden vanwege het herstel van het Nederlandse gezag in 1813. In 1834 worden tenslotte de percelen getaxeerd voor de bouw van het eigenlijke fort.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Archief van Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. B168-B171.

Idem, toegang 4.OSPV: Archief van Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B24

Zeeuws Archief, toegang 174: Eerstaanwezend Ingenieur (EAI) der Genie / Opzichter van Fortificatiën te Terneuzen, inventarisnr. 49

Groningse flèche en redoute uit Franse tijd

Raymond Uppelschoten — Tue, 29 Dec 2009 07:23:29 +0000

1797-1848 In 1797 worden in het Groningse land een flèche en een redout aangelegd. Door Frans-Bataafse werklieden worden deze kleine aardewerken vestingobjecten gebouwd ter versterking van de noordoostelijke grenzen. Deze zijn tot op dat moment onder ander door de nabijgelegen Langeakker- of Nieuwe Schans beschermd. De ontwerpen uit die tijd zijn allemaal bewaard gebleven in het archief. Opmerkelijk is dat de waterpartij tegenwoordig (na een fraaie restauratie in de jaren tachtig) aan een lunet doet denken. De gewone flèche-vorm (twee verdedigingswallen, die een ‘punt’ vormen) is echter mooi herkenbaar gebleven. De redoute uit 1797, in net zo’n goed bewaarde vorm, ligt 300 meter zuidelijker langs de Nederlands-Duitse grens.

In 1845 wordt een plan gemaakt om de redoute en de fléche aan de Leethe bij Bellingwolde te delimiteren ofwel de grenzen ervan te beschrijven. In die tijd worden alle Rijksmilitaire werken nauwkeurig in kaart gebracht en onderdeel van de kadastrale grondboekhouding. In 1848 zijn de nauwkeurige tekeningen gereed en ook zij zijn netjes bewaard in de archieven.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B39 en B40, N38.

Idem, toegang 2.13.37: Archief van de Koninklijke Landmacht: Genie: Verboden Kringen, inventarisnr. 10.1.

Retranchement voor Groningse Herepoort

Raymond Uppelschoten — Fri, 18 Dec 2009 10:38:57 +0000

1630-1702 De Herepoort was oorspronkelijk één van de stadspoorten van de stad Groningen, naar het zeggen daterend uit de 11e eeuw. Van de oude poort zijn de fundamenten teruggevonden. In 1621 wordt op dezelfde plaats een nieuwe poort gebouwd. In 1630 dient de toegang tot de Herepoort verder versterkt te worden, zoals elk deel van vesting Groningen. De rentmeester van Groningen koopt daarom van de voogden van het Heilige Geestgasthuis drie grazen en 104 roeden land, gelegen buiten de Herepoort langs de gracht tot aan het Hoornsediep. Daar zal een retranchement of bedekte weg worden aangelegd.

De aanleg van de nieuwe fortificatiën heeft zoals gebruikelijk op allerlei manieren consequenties voor de burgers. Het Gronings stadsbestuur vaardigt in 1702 nog een verbod uit om grasland tussen het Schuitendiep en het Hoornsediep om te ploegen, om de levering van groene zaden voor de fortificaties buiten de Herepoort en de Oosterpoort veilig te stellen.

Groninger Archieven, toegang 2188: Plakkaten en ordonnanties, inventarisnr. 189.

Idem, toegang 2241: Losse stukken Register Feith, inventarisnr. 488.