vestingbouw.nl » bouw

Fort aan de Gagel: vroege ontwikkeling vanuit aardwerk

Raymond Uppelschoten — Sun, 07 Feb 2010 12:48:30 +0000

1817-1849 De ontwerpen voor een fort in de Utrechtse polder De Gagel dateren al uit 1817. Fort De Gagel wordt tussen 1819 en 1821 aangelegd als een aardwerk als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie rondom Utrecht. Het sluit bij inundaties de toegang af via de Gageldijk, Kerkeindse Dijk en Klopdijk. Tevens beschermt het de inundatiesluizen in dit gebied.In eerste instantie wordt alleen een L-vormige aarden wallen met opstelplaatsen voor het geschut aangelegd, omgeven door een gracht. In 1830 tekent 2e luitenant-ingenieur Snoeck een kaart van de ‘limitering en beplanting van de redoute aan de Gagel’. Het is de uitwerking van een notitie van luitant Lexau Rijsterborch, getiteld ‘Bepaling van de limiet van de post aan de Gagel’. Van de vroege inundatieontwerpen resten nog de profielen van het gebied tussen het fort aan de Gagel tot aan de herberg bij de Klop (waar ook een fort zou komen).

Vanaf 1848 werd het toenmalige werk ingrijpend gewijzigd. De eerste tekeningen van de veranderingen uit 1846 berusten in Utrecht en zijn van een reduit binnen het aardwerk. Een reduit is een zelfstandig te verdedigen werk binnen een fort. In 1849 worden tekeningen gemaakt van een gemetselde reduit binnen de wallen van De Gagel. Ook worden nieuwe ontwerpen gemaakt voor het eigenlijke redoute, dat de jaren daarna zou uitgroeien tot een volwaardig fort. Na de veranderingen van 1848 wordt het fort namelijk op twee momenten opnieuw veranderd. Er wordt achtereenvolgens een versterkt wachthuis, een bomvrije kazerne en remise gebouwd, die de herinnering aan de oorspronkelijke redoute voor altijd doen vervagen (foto: Het Utrechts Archief).

Het Utrechts Archief, toegang 417: Archief van de eerstaanwezend ingenieur der genie buiten zuid-holland te amersfoort en utrecht, inventarisnr. 1019.

Het Nationaal Archief, toegang 4.OGT: Archief van kaarten en tekeningen van de afdeling Genie van het ministerie van Oorlog, inventarisnr. 296.

Idem, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H106.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. H699, H700 en H701.

Bastions Oranje en Promers van de vesting Naarden

Raymond Uppelschoten — Mon, 01 Feb 2010 19:07:22 +0000

1849-1909 De prachtig gerestaureerde vesting Naarden kent zes bastions en daarbuiten zes ravelijnen. De bastions Oranje en Promers zijn verbonden via een courtine waarin de Utrechtse Poort een plaats heeft. Deze biedt toegang tot de ravelijn Oranje-Promers. Van dit complex in het oosten en zuidoosten van de stad was vroeger en is tegenwoordig ook vooral de bebouwing van bastion Promers imposant. Het militair hospitaal en de kazerne die een plaats hebben in het bastion, zijn een fraai voorbeeld van de negentiende-eeuwse militaire architectuur. De kazerne is tussen 1875 en 1877 gebouwd door Hendrik Promers, waar de kazerne en het bastion dus ook naar zijn vernoemd.

Van de vesting Naarden is een enorme hoeveelheid archiefmateriaal bewaard gebleven. De belangrijkste bronnen worden hieronder genoemd. Het garnizoensboek van Naarden geeft vooral een beeld van de verschillende werkzaamheden, de verdeling daarvan en de beslissingen die ten grondslag liggen aan de bouw, verbouw en het onderhoud van de vesting. Als vervolgens de complete geschiedenis en de ontwerpdocumenten van het bastion Promers wordt blootgelegd (en dan vooral van deze grootte zoals in Naarden), zien we een fraai voorbeeld van het ‘thema’ van zo’n bastion (foto: zeer informatieve en interactieve site over vesting Naarden).

Noord-Hollands Archief, toegang 241:Eerstaanwezend ingenieur der Genie Naarden, inventarisnr. 7744.

Idem, toegang 548: Kaarten en tekeningen van de eerstaanwezend ingenieur der Genie van Naarden, Haarlem en Den Helder, inventarisnrs. 42 t/m 48, 120 t/m 125, 412 t/m 432, 442 t/m 472.

Beplanting op Fort aan de Nieuwe Steeg

Raymond Uppelschoten — Thu, 21 Jan 2010 19:53:11 +0000

Het Fort aan de Nieuwe Steeg is gebouwd in 1878, als één van de grotere forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het wordt ook wel ‘Fort bij Herwijnen’ genoemd. Het fort sluit de dijk langs de Linge af en een acces (droogvallend gebied) aan de open keelzijde van het fort. Het opmerkelijkste gebouw op het forteiland is de bomvrije kazerne, die bestaat uit twee tegenover elkaar gelegen gebouwen van twee verdiepingen.

De beplanting van zo’n groot fort vormt bij de aanleg een aspect op zich. De beplanting van Fort aan de Nieuwe Steeg staat volledig beschreven in het uitvoerige bestek: ‘Op de berm zijn een doornenhaag lang 9.2m en 186 stuks wilgen, op Rijksgrond buiten het fort 39 wilgen en 50 iepen gepland’. Uit het bestek is echter niets bekend over de plaats van de wilgen en de verdeling van het aantal over het forteiland. Hier moeten we dus af gaan op de luchtfoto’s, waarvan we er gelukkig een aantal hebben. Opmerkelijk is dan dat de luchtfoto’s uit 1926 lijken te wijzen op wilgen op de wallen zelf. Met name op een zomerse luchtfoto van 1926 is ten minste aan de noordzijde van het fort duidelijk alleen begroeiing op de plongee van de wal. Langs de noordzijde stonden twee rijen wilgen. Een dergelijke haag is echter wel duidelijk te zien op de luchtfoto’s van het fort uit 1926 en op de RAF luchtfoto van 1945. De haag omringt dan het complete fort, met uitzondering van de berm aan de zuidelijke lange zijde. Daar stopt de haag ongeveer halverwege de berm tussen het zuidoostelijke bastion en de brug. Deze begrenzing is op alle luchtfoto’s goed te zien, maar een reden hiervoor is niet gevonden.

Bomen waren op het fort vooral te vinden op het zuidwestelijk bastion (in de keel daarvan). De binnenplaats achter de loods (op de terre) had een kleine boomgaard.

Bestek en foto’s zijn onder andere te vinden in het archief van de Stichting Menno van Coehoorn.

Nationaal Archief, toegang 4.OGT: Kaarten en tekeningen van de afdeling Genie van het ministerie van Oorlog, inventarisnrs. 150-151

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. H469-H469B.

Idem, toegang 4.RGD: Tekeningenarchief van de Rijksgebouwendienst, inventarisnr. 1463.

Utrechtse werklieden voor fort Lasalle in Den Helder

Raymond Uppelschoten — Fri, 15 Jan 2010 20:32:41 +0000

1810-1814 Sinds de landing van Engelsen en Russen in de kop van Holland (1799) werken opeenvolgend de ingenieurs van de Bataafse Republiek, Koninkrijk Holland en het Franse keizerrijk aan de versterking van Den Helder. Het blijft echter beperkt tot kleine uitbreidingen en verbeteringen aan de batterijen. Als de commandant van de zeemacht ter rede van Texel tijdens het Koninkrijk zijn superieuren erop wijst dat Den Helder slecht te verdedigen is, krijgt J. Blanken Jansz. opdracht een verdedigingsplan te ontwerpen.

Na de inlijving van ons land door Napoleon in juli 1810 geeft hij op 6 april 1811 zijn goedkeuring aan de uitgewerkte plannen voor de bouw van fort Lasalle (Erfprins). In 1811-1813 wordt het fort aangelegd als een groot onregelmatige aarden vijfhoekig gebastioneerd fort, met twee grote en één kleiner ravelijn aan de zeezijde. In 1814 bestaat de bebouwing binnen het fort dan uit 9 houten kazernen, 4 bomvrije houten bergplaatsen voor levensmiddelen, één bomvrije houten hospitaal, één bakkerij,één regenwaterbak, één bomvrij gemetseld buskruidmagazijn en 7 houten buskruidmagazijntjes.

We weten uit talrijke bronnen dat de bouw van forten veel mankracht vergde. Maar dat de werklieden zelfs van het Utrechtse platteland werden geworven, is bijzonder. In 1811 krijgen de gerechtsbesturen van Leersum en Asschat betaald voor het leveren van vijf werklieden bij de bouw van fort Lasalle (bron afbeelding: fortendenhelder.nl).

Archief Eeemland, toegang 600: Gerechten Leersum en Asschat, inventarisnr. 237.

Tientallen jaren kaartmateriaal van Linie van Beverwijk

Raymond Uppelschoten — Tue, 05 Jan 2010 09:49:41 +0000

1800-1862 In 1800 ontwerpt luitenant-kolonel-ingenieur Gilet de zogenaamde Linie van Beverwijk. De linie is een initiatief van luitenant-kolonel directeur C.R.T. Kraijenhoff, die in deze tijd verantwoordelijk is voor de Hollandse fortificatiën. Na de mislukte landing van Engelsen en Russen in 1799, besluit het Fransgezinde Bataafse gezag de snel opgeworpen verdedigingswerken uit te breiden en een verdedigingslinie aan te leggen naar de Noordzeekust. De linie vormt het afsluitende deel van de inundatiegebieden tussen Monnickendam en Beverwijk. Gilet ontwerpt de linie als drie rijen aarden lunetten, die min of meer achter elkaar liggen, in de verdeling 12-14-12. In de duinen wordt de reeks afgesloten door 10 lunetten gelegen in één lijn. Daarmee komt het totale aantal op 48.

Van de linie zijn zowel de kaarten als de ontwerpen voor afzonderlijke posten bewaard gebleven. Met de reeks van 1800 tot 1862 geven ze een goed beeld van de ontwikkeling van de linie in de eerste helft van de negentiende eeuw. In de twintigste eeuw betreft het vooral de bunkerbouw en andere (vooral Duitse) bouwactiviteiten. Er is een goed overzicht beschikbaar van de resterende lunetten (foto: stelling-amsterdam.nl).

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B160, met verschillende bijlagen.

Idem, toegang 4.OSPV: Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. B18-B22.

Rijshout als grondstof in de vestingbouw

Raymond Uppelschoten — Thu, 31 Dec 2009 10:01:19 +0000

1601-1831 Rijshout, het lange dunne hakhout van bijvoorbeeld wilgen en elsen, was een belangrijke grondstof in de vroege vestingbouw. Het werd geteeld in grienden: laaggelegen, vaak drassig land of buitendijkse percelen waar in ieder geval geen landbouw mogelijk was. De twijgen vormden de ideale basis voor schanskorven en het vlechtwerk was sterk genoeg om wanden te maken voor veldversterkingen of schansen.

In 1601 varen 26 schepen beladen met rijshout van Gorinchem naar Oostende om daar te leveren voor de bouw van fortificatiën. In hetzelfde jaar worden de vestingen van Holland en Zeeland ook versterkt met behulp van rijshout. Dat dit militaire gebruik niet alleen beperkt is tot de Tachtigjarige Oorlog blijkt in 1831, als rijshout wordt geleverd aan de 4e divisie van Fortificatiën. Verder kennen we het gebruik bijvoorbeeld bij de aanleg van loopgraven in de twintigste eeuw.

Nationaal Archief, toegang 2.21.107: Familie Van Limburg Stirum, inventarisnr. 85.

Idem, toegang 3.01.14: Archief van Johan van Oldenbarnevelt, inventarisnr. 2988 en 2990.

Kruitmagazijnen in Coevorden, in Drents archief

Raymond Uppelschoten — Sun, 20 Dec 2009 11:36:22 +0000

1749-1813 De vestingstad Coevorden kent halverwege de achttiende eeuw zeven bastions dankzij de uitbreidingen door Menno van Coehoorn. Daarbinnen bestaan vanouds twee kruitkamers. Uit 1749 dateren de plattegronden van het zuidwester en noordooster kruitmagazijn. In 1755 wordt het noordooster kruitmagazijn tussen de bastions Holland en Zeeland afgebroken en opnieuw opgebouwd.

In het begin van de negentiende eeuw investeren koning Lodewijk Napoleon en de Franse bezetters flink in de Coevordense vestingwerken. De kruitmagazijnen maken deel uit van de nieuwbouwprojecten. Tussen 1810 en 1812 wordt er een nieuw buskruitmagazijn ontworpen aan de voet van de wallen tussen twee bastions, dan genummerd met 2 en 3. In 1813 wordt een buskruitmagazijn ontworpen voor maar liefst 82.000 kilo kruit.

Drents Archief, toegang 149: Eerstaanwezend ingenieur der genie te Coevorden, inventarisnr. 30.

Nationaal Archief, toegang 4.OPG: Plans van gebouwen en modeltekeningen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. K8 en 9, K17 en C24.

Retranchement voor Groningse Herepoort

Raymond Uppelschoten — Fri, 18 Dec 2009 10:38:57 +0000

1630-1702 De Herepoort was oorspronkelijk één van de stadspoorten van de stad Groningen, naar het zeggen daterend uit de 11e eeuw. Van de oude poort zijn de fundamenten teruggevonden. In 1621 wordt op dezelfde plaats een nieuwe poort gebouwd. In 1630 dient de toegang tot de Herepoort verder versterkt te worden, zoals elk deel van vesting Groningen. De rentmeester van Groningen koopt daarom van de voogden van het Heilige Geestgasthuis drie grazen en 104 roeden land, gelegen buiten de Herepoort langs de gracht tot aan het Hoornsediep. Daar zal een retranchement of bedekte weg worden aangelegd.

De aanleg van de nieuwe fortificatiën heeft zoals gebruikelijk op allerlei manieren consequenties voor de burgers. Het Gronings stadsbestuur vaardigt in 1702 nog een verbod uit om grasland tussen het Schuitendiep en het Hoornsediep om te ploegen, om de levering van groene zaden voor de fortificaties buiten de Herepoort en de Oosterpoort veilig te stellen.

Groninger Archieven, toegang 2188: Plakkaten en ordonnanties, inventarisnr. 189.

Idem, toegang 2241: Losse stukken Register Feith, inventarisnr. 488.

Aanpassingen Fort bij tol nr. 1 brengt ook naamswijziging

Raymond Uppelschoten — Wed, 16 Dec 2009 10:15:06 +0000

1847-1884 Fort Altena, bij Werkendam, wordt in 1847 gebouwd als het Fort bij tol nr. 1. Het fort (in feite een aarden redoute met toren) en de nabijgelegen batterij sluiten de weg van Gorinchem naar Breda en de Uppelse Dijk af. De oorspronkelijke naam verwijst naar de tol op de straatweg. Bij de aanleg moeten er zoals gebruikelijk allerlei overeenkomsten worden gesloten met de originele en aangrenzende grondeigenaren, die in de verboden kringen verblijven. In de jaren voor 1880 wordt het fort uitgebreid met bomvrije kazernes, vier remises en een fortwachterswoning. Het krijgt tevens verbeterde bewapening en gezichtsdekking. Vanaf dat moment draagt het ook de nieuwe naam Fort aan de Uppelsche dijk.

Van de vroege periode zijn enkele ontwerptekeningen bewaard, maar vooral ook de correspondentie met de particuliere grondeigenaren. Zij bevinden zich in de verboden kringen en moeten vertrekken of krijgen zware beperkingen opgelegd. Kort voor de verbouw verschijnen er nieuwe plannen en kaarten over de verboden kringen rond het fort. Na de afronding van de wijzigingen wordt in 1881 een fraaie tekening gemaakt waarop die verbeteringen zijn aangegeven.

Nationaal Archief, toegang 2.13.37: Koninklijke Landmacht: Genie: Verboden Kringen, inventarisnr.

Idem, toegang 42.24.4.EAIZH: Kaarten en tekeningen van de eerstaanwezend ingenieurs der Genie in Zuid-Holland, inventarisnrs. 49 t/m 52.

Idem, toegang 4.OSPV: Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H78.

Idem, toegang 4.OGT: Kaarten en tekeningen van de afdeling Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. 161, 162, 608 en 634.

Duitse leveranties pantsermaterieel aan fort Pampus

Raymond Uppelschoten — Tue, 08 Dec 2009 10:45:09 +0000

1889-1894 Forteiland Pampus is één van de meest imposante onderdelen van de Stelling van Amsterdam. Het initiatief tot het nieuwe fort wordt genomen in 1879 als kamerlid jhr. mr. Rutgers van Rozenburg tijdens de behandeling van de ‘Vestingsbegroting’ aandringt op een permanent fort op het Muiderzand. In 1884 stemt de Minister van Oorlog in met de aanleg van een fort in de Zuiderzee aan het Pampus. In 1887 begint de aanleg van Fort Pampus.

Het pantsermaterieel voor het fort worden geleverd door het Duitse Grusonwerk uit Magdeburg-Buckau. In 1855 startte Hermann August Jacques Gruson zijn toenmalige machinefabriek en scheepswerf. Als het eerste materieel voor Pampus wordt besteld, levert de fabriek pas 3 jaar aan militaire opdrachtgevers, maar de roem is al snel stijgende. In 1893 wordt Grusonwerk overgenomen door Friedrich-Krupp AG, speciaal vanwege de militaire klanten. De bedrijfscombinatie levert nog twee jaar pantsermaterieel voor fort Pampus en begeleidt daarbij het opstellen ervan.

In het Noord-Hollands Archief is veel informatie te vinden over de leveringen van Grusonwerk. Andere documenten zijn beschikbaar in het archief van contracten en aanbestedingen van het Ministerie van Oorlog van deze jaren.

Noord-Hollands Archief, toegang 239: Eerstaanwezend ingenieur der Genie Amsterdam, inventarisnr. 520.

Nationaal Archief, toegang 2.13.03: Contracten betreffende vestingwerken (1846-1940), diverse inventarisnrs.