vestingbouw.nl » fort

Nieuwe brug bij Fort Altena

Raymond Uppelschoten — Tue, 17 Aug 2010 12:57:36 +0000

1863 Fort Altena wordt in 1847 gebouwd. Het Fort bij tol nr. 1, zoals het origineel heet sluit tezamen met een nabijgelegen batterij de weg van Gorinchem naar Breda en de Uppelse Dijk af. De oorspronkelijke naam verwijst naar de tol op de straatweg.

In 1863 wordt de brug over de gracht nieuw ontworpen en gebouwd. Deze vervangt waarschijnlijk de brug die de eerste jaren het fort toegankelijk heeft gemaakt. Er worden onder andere palen geheid om de brugpijlers te kunnen dragen en de toegangsweg tot het fort moet wat verlegd worden om de brug bereikbaar te maken.

Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC), toegang 343, inventarisnrs. 1549-1552 en 1585, 6665 en 6669.

Fort aan de Gagel: vroege ontwikkeling vanuit aardwerk

Raymond Uppelschoten — Sun, 07 Feb 2010 12:48:30 +0000

1817-1849 De ontwerpen voor een fort in de Utrechtse polder De Gagel dateren al uit 1817. Fort De Gagel wordt tussen 1819 en 1821 aangelegd als een aardwerk als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie rondom Utrecht. Het sluit bij inundaties de toegang af via de Gageldijk, Kerkeindse Dijk en Klopdijk. Tevens beschermt het de inundatiesluizen in dit gebied.In eerste instantie wordt alleen een L-vormige aarden wallen met opstelplaatsen voor het geschut aangelegd, omgeven door een gracht. In 1830 tekent 2e luitenant-ingenieur Snoeck een kaart van de ‘limitering en beplanting van de redoute aan de Gagel’. Het is de uitwerking van een notitie van luitant Lexau Rijsterborch, getiteld ‘Bepaling van de limiet van de post aan de Gagel’. Van de vroege inundatieontwerpen resten nog de profielen van het gebied tussen het fort aan de Gagel tot aan de herberg bij de Klop (waar ook een fort zou komen).

Vanaf 1848 werd het toenmalige werk ingrijpend gewijzigd. De eerste tekeningen van de veranderingen uit 1846 berusten in Utrecht en zijn van een reduit binnen het aardwerk. Een reduit is een zelfstandig te verdedigen werk binnen een fort. In 1849 worden tekeningen gemaakt van een gemetselde reduit binnen de wallen van De Gagel. Ook worden nieuwe ontwerpen gemaakt voor het eigenlijke redoute, dat de jaren daarna zou uitgroeien tot een volwaardig fort. Na de veranderingen van 1848 wordt het fort namelijk op twee momenten opnieuw veranderd. Er wordt achtereenvolgens een versterkt wachthuis, een bomvrije kazerne en remise gebouwd, die de herinnering aan de oorspronkelijke redoute voor altijd doen vervagen (foto: Het Utrechts Archief).

Het Utrechts Archief, toegang 417: Archief van de eerstaanwezend ingenieur der genie buiten zuid-holland te amersfoort en utrecht, inventarisnr. 1019.

Het Nationaal Archief, toegang 4.OGT: Archief van kaarten en tekeningen van de afdeling Genie van het ministerie van Oorlog, inventarisnr. 296.

Idem, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H106.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. H699, H700 en H701.

Beplanting op Fort aan de Nieuwe Steeg

Raymond Uppelschoten — Thu, 21 Jan 2010 19:53:11 +0000

Het Fort aan de Nieuwe Steeg is gebouwd in 1878, als één van de grotere forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het wordt ook wel ‘Fort bij Herwijnen’ genoemd. Het fort sluit de dijk langs de Linge af en een acces (droogvallend gebied) aan de open keelzijde van het fort. Het opmerkelijkste gebouw op het forteiland is de bomvrije kazerne, die bestaat uit twee tegenover elkaar gelegen gebouwen van twee verdiepingen.

De beplanting van zo’n groot fort vormt bij de aanleg een aspect op zich. De beplanting van Fort aan de Nieuwe Steeg staat volledig beschreven in het uitvoerige bestek: ‘Op de berm zijn een doornenhaag lang 9.2m en 186 stuks wilgen, op Rijksgrond buiten het fort 39 wilgen en 50 iepen gepland’. Uit het bestek is echter niets bekend over de plaats van de wilgen en de verdeling van het aantal over het forteiland. Hier moeten we dus af gaan op de luchtfoto’s, waarvan we er gelukkig een aantal hebben. Opmerkelijk is dan dat de luchtfoto’s uit 1926 lijken te wijzen op wilgen op de wallen zelf. Met name op een zomerse luchtfoto van 1926 is ten minste aan de noordzijde van het fort duidelijk alleen begroeiing op de plongee van de wal. Langs de noordzijde stonden twee rijen wilgen. Een dergelijke haag is echter wel duidelijk te zien op de luchtfoto’s van het fort uit 1926 en op de RAF luchtfoto van 1945. De haag omringt dan het complete fort, met uitzondering van de berm aan de zuidelijke lange zijde. Daar stopt de haag ongeveer halverwege de berm tussen het zuidoostelijke bastion en de brug. Deze begrenzing is op alle luchtfoto’s goed te zien, maar een reden hiervoor is niet gevonden.

Bomen waren op het fort vooral te vinden op het zuidwestelijk bastion (in de keel daarvan). De binnenplaats achter de loods (op de terre) had een kleine boomgaard.

Bestek en foto’s zijn onder andere te vinden in het archief van de Stichting Menno van Coehoorn.

Nationaal Archief, toegang 4.OGT: Kaarten en tekeningen van de afdeling Genie van het ministerie van Oorlog, inventarisnrs. 150-151

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. H469-H469B.

Idem, toegang 4.RGD: Tekeningenarchief van de Rijksgebouwendienst, inventarisnr. 1463.

Utrechtse werklieden voor fort Lasalle in Den Helder

Raymond Uppelschoten — Fri, 15 Jan 2010 20:32:41 +0000

1810-1814 Sinds de landing van Engelsen en Russen in de kop van Holland (1799) werken opeenvolgend de ingenieurs van de Bataafse Republiek, Koninkrijk Holland en het Franse keizerrijk aan de versterking van Den Helder. Het blijft echter beperkt tot kleine uitbreidingen en verbeteringen aan de batterijen. Als de commandant van de zeemacht ter rede van Texel tijdens het Koninkrijk zijn superieuren erop wijst dat Den Helder slecht te verdedigen is, krijgt J. Blanken Jansz. opdracht een verdedigingsplan te ontwerpen.

Na de inlijving van ons land door Napoleon in juli 1810 geeft hij op 6 april 1811 zijn goedkeuring aan de uitgewerkte plannen voor de bouw van fort Lasalle (Erfprins). In 1811-1813 wordt het fort aangelegd als een groot onregelmatige aarden vijfhoekig gebastioneerd fort, met twee grote en één kleiner ravelijn aan de zeezijde. In 1814 bestaat de bebouwing binnen het fort dan uit 9 houten kazernen, 4 bomvrije houten bergplaatsen voor levensmiddelen, één bomvrije houten hospitaal, één bakkerij,één regenwaterbak, één bomvrij gemetseld buskruidmagazijn en 7 houten buskruidmagazijntjes.

We weten uit talrijke bronnen dat de bouw van forten veel mankracht vergde. Maar dat de werklieden zelfs van het Utrechtse platteland werden geworven, is bijzonder. In 1811 krijgen de gerechtsbesturen van Leersum en Asschat betaald voor het leveren van vijf werklieden bij de bouw van fort Lasalle (bron afbeelding: fortendenhelder.nl).

Archief Eeemland, toegang 600: Gerechten Leersum en Asschat, inventarisnr. 237.

Voorgeschiedenis Fort Ellewoutsdijk in archieven

Raymond Uppelschoten — Thu, 07 Jan 2010 16:32:31 +0000

1807-1834 Fort Ellewoutsdijk bij het Zeeuwse Borsele (of Borselen) wordt gebouwd tussen 1835 en 1839 en dient ter verdediging van de Westerschelde. Bij het dorp ligt vóór die tijd, in ieder geval in 1807, al een grote batterij.

Van het fort zelf resteren uiteraard de tekeningen en memories, maar hier is juist van de directe voorgeschiedenis nog een aantal leuke stukken bewaard gebleven. In 1807 worden twee situatieplans gemaakt van de grote batterijen die bij het dorp liggen. Een batterij wordt in 1809 door luitenant-kolonel Van der Vlist vernietigd bij zijn terugtocht voor de Engelse invasie naar fort Bath. Tussen 1810 en 1812 ontwikkelen de Fransen plannen voor een fort op deze locatie, die echter stranden vanwege het herstel van het Nederlandse gezag in 1813. In 1834 worden tenslotte de percelen getaxeerd voor de bouw van het eigenlijke fort.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Archief van Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. B168-B171.

Idem, toegang 4.OSPV: Archief van Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B24

Zeeuws Archief, toegang 174: Eerstaanwezend Ingenieur (EAI) der Genie / Opzichter van Fortificatiën te Terneuzen, inventarisnr. 49

Aanpassingen Fort bij tol nr. 1 brengt ook naamswijziging

Raymond Uppelschoten — Wed, 16 Dec 2009 10:15:06 +0000

1847-1884 Fort Altena, bij Werkendam, wordt in 1847 gebouwd als het Fort bij tol nr. 1. Het fort (in feite een aarden redoute met toren) en de nabijgelegen batterij sluiten de weg van Gorinchem naar Breda en de Uppelse Dijk af. De oorspronkelijke naam verwijst naar de tol op de straatweg. Bij de aanleg moeten er zoals gebruikelijk allerlei overeenkomsten worden gesloten met de originele en aangrenzende grondeigenaren, die in de verboden kringen verblijven. In de jaren voor 1880 wordt het fort uitgebreid met bomvrije kazernes, vier remises en een fortwachterswoning. Het krijgt tevens verbeterde bewapening en gezichtsdekking. Vanaf dat moment draagt het ook de nieuwe naam Fort aan de Uppelsche dijk.

Van de vroege periode zijn enkele ontwerptekeningen bewaard, maar vooral ook de correspondentie met de particuliere grondeigenaren. Zij bevinden zich in de verboden kringen en moeten vertrekken of krijgen zware beperkingen opgelegd. Kort voor de verbouw verschijnen er nieuwe plannen en kaarten over de verboden kringen rond het fort. Na de afronding van de wijzigingen wordt in 1881 een fraaie tekening gemaakt waarop die verbeteringen zijn aangegeven.

Nationaal Archief, toegang 2.13.37: Koninklijke Landmacht: Genie: Verboden Kringen, inventarisnr.

Idem, toegang 42.24.4.EAIZH: Kaarten en tekeningen van de eerstaanwezend ingenieurs der Genie in Zuid-Holland, inventarisnrs. 49 t/m 52.

Idem, toegang 4.OSPV: Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H78.

Idem, toegang 4.OGT: Kaarten en tekeningen van de afdeling Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. 161, 162, 608 en 634.

Duitse leveranties pantsermaterieel aan fort Pampus

Raymond Uppelschoten — Tue, 08 Dec 2009 10:45:09 +0000

1889-1894 Forteiland Pampus is één van de meest imposante onderdelen van de Stelling van Amsterdam. Het initiatief tot het nieuwe fort wordt genomen in 1879 als kamerlid jhr. mr. Rutgers van Rozenburg tijdens de behandeling van de ‘Vestingsbegroting’ aandringt op een permanent fort op het Muiderzand. In 1884 stemt de Minister van Oorlog in met de aanleg van een fort in de Zuiderzee aan het Pampus. In 1887 begint de aanleg van Fort Pampus.

Het pantsermaterieel voor het fort worden geleverd door het Duitse Grusonwerk uit Magdeburg-Buckau. In 1855 startte Hermann August Jacques Gruson zijn toenmalige machinefabriek en scheepswerf. Als het eerste materieel voor Pampus wordt besteld, levert de fabriek pas 3 jaar aan militaire opdrachtgevers, maar de roem is al snel stijgende. In 1893 wordt Grusonwerk overgenomen door Friedrich-Krupp AG, speciaal vanwege de militaire klanten. De bedrijfscombinatie levert nog twee jaar pantsermaterieel voor fort Pampus en begeleidt daarbij het opstellen ervan.

In het Noord-Hollands Archief is veel informatie te vinden over de leveringen van Grusonwerk. Andere documenten zijn beschikbaar in het archief van contracten en aanbestedingen van het Ministerie van Oorlog van deze jaren.

Noord-Hollands Archief, toegang 239: Eerstaanwezend ingenieur der Genie Amsterdam, inventarisnr. 520.

Nationaal Archief, toegang 2.13.03: Contracten betreffende vestingwerken (1846-1940), diverse inventarisnrs.

Stormschade aan fort Ronduit

Raymond Uppelschoten — Thu, 26 Nov 2009 20:16:20 +0000

1878 Fort Ronduit ten noorden van de Vesting Naarden raakt beschadigd door een zware storm. De herstelwerkzaamheden worden gepland en ontworpen en tegelijkertijd maakt men plannen om de oeververdedigingswerken uit te breiden. Het fort werd in het verleden ook al geteisterd door de elementen. Het werd gebouwd op de plaats van een ouder verdedigingswerk dat veel te lijden had van de zee en uiteindelijk verloren ging. De functie van fort Ronduit is het bestrijken van de buitendijkse gronden ten noorden van de stad om de doortocht van de vijand te beletten.

Noord-Hollands Archief, toegang 548: Kaarten en tekeningen van de eerstaanwezend ingenieur der Genie Naarden, Haarlem en Den Helder, inventarisnrs. 186 en 187.

Kleinere bestekken van Fort bij Veldhuis

Raymond Uppelschoten — Tue, 24 Nov 2009 20:53:36 +0000

1893-1914 Het fort bij Veldhuis nabij Heemskerk is één van de werken van de Stelling van Amsterdam. Het is gebouwd in 1893, maar tot 1899 wordt er gebouwd aan keten en bomvrije gebouwen. Het fort wordt in de memories van verdediging van de Stelling gerekend tot de groep Westzaan, tezamen met de forten aan de Sint- Aagtendijk en de forten bij Velsen en IJmuiden en het Fort in de Zuidwijkermeerpolder.

Van het fort is een aantal interessante kleinere bestekken bewaard gebleven, zoals van de keten binnen de wallen en een inundatiesluis. Van de bouwperiode zelf en van de plaats van het fort in de groep zijn vooral de kaarten en memories interessant.

Nationaal Archief, toegang 3.09.23: Archief van de Stelling Amsterdam, inventarisnrs, 219 en 225.

Idem, toegang 4.OCVW: Ministerie van Defensie: Collectie Tekeningen van Verdedigingswerken, inventarisnrs. 24, 30-32.

Idem, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. A199 en A217.

Noord-Hollands Archief, toegang 238: Geniecommandement Amsterdam, inventarisnr. 489.

Vesting Delfzijl in Groningse handen

Raymond Uppelschoten — Tue, 17 Nov 2009 10:27:05 +0000

1616-1617 De fortificatiën in Groningen en Friesland stammen vooral uit de Tachtigjarige Oorlog. De oude vesting Delfzijl behoort ook tot die categorie. Al in 1568 besluit Alva dat Delfzijl deel moet gaan uitmaken van een grote noordelijke vesting. Door de invloed van de stad Groningen gaat dat niet door. Er komt wel een schans die eerst in Spaanse handen is en in 1591 wordt veroverd door Prins Maurits.

Zowel het gewest Friesland als de Stad en Ommelanden van Groningen blijven echter met scheve ogen kijken naar het versterkte Delfzijl. Tijdens het Twaalfjarig bestand (1609-1621) doen de Staten-Generaal uitspraak in het geschil tussen Friesland en Stad en Lande, waarbij Stad en Lande de soevereiniteit over Delfzijl krijgt. De bezetting en bevoorrading van het fort van Delfzijl wordt de verantwoordelijkheid van stadhouder Willem Lodewijk. Klaarblijkelijk vindt hij de uitvoering hiervan te lang duren, want hij wendt al zijn invloed aan bij de Staten van Friesland om de uitvoering van dit besluit te bevorderen.

Tresoar, toegang 7: Stadhouderlijk archief, inventarisnr. 678.