vestingbouw.nl » inundatie

Baardwijkse overlaat als onderwerp van militaire studies

Raymond Uppelschoten — Sun, 28 Mar 2010 19:28:43 +0000

1766-1795 Het grote inundatiegebied van de Baardwijkse overlaat tussen ’s-Hertogenbosch en Doeverden is gebaseerd op de vroegere waterbeheersingssituatie: bij overstromingen van de Maas zou het water weglopen van de stad ’s-Hertogenbosch. Uit de Middeleeuwen dateert al het idee om de waterhoogte van de Maas te beheersen via overlaten om de regio te behoeden voor onbeheersbare overstromingen. Overigens is het systeem niet altijd succesvol: tot in de negentiende eeuw vinden ter plaatse nog grote overstromingen plaats.

Vanaf 1766 wordt het systeem van dijken en sluizen ingezet voor militaire inundaties. De eerste werken worden uitgevoerd onder toezicht van luitenant-ingenieur G.E. Haberkorn en de dijk- en kribbaas A. van Helden. In de jaren tachtig voert kapitein-ingenieur Dalhoff de regie. Dat zijn kennis van het gebied niet alleen wordt gewaardeerd door de autoriteiten van de Republiek, blijkt wel uit het feit dat hij in 1795 een rapport schrijft voor de Bataafse Provisioneel Representanten over de drie dijkdoorbraken in Hedikhuizen op 18 februari 1795.

De kunstwerken ten behoeve van militaire inundatie blijven ook na deze periode in bedrijf. Pas met het graven van het Drongelens Kanaal tussen 1907 en 1911 verliest de overlaat zijn militaire functie.

Nationaal Archief, toegang 3.01.43: Archieven van de Contrarolleurs, later Contrarolleurs-Generaal van ’s Lands Werken en Fortifcatiën in dienst van de Provincie Holland en West-Friesland, inventarisnrs. 106 t/m 110 en 158 t/m 162.

’s Lands Drukkerij, Decreeten van de Provisioneel Repaesentanten van het Volk van Holland (van 1795), pagina 596.

Utrecht betaalt aan inundatiedijk bij Lindenburgse Veer

Raymond Uppelschoten — Thu, 11 Feb 2010 10:27:35 +0000

1794 Terwijl de Fransen delen van het zuiden van Nederland al lang en breed bezet hebben, betalen de Staten van Utrecht aan de aannemer Duijbus voor zijn werk aan de Brabantse fortificatiën. Een post bij de Lindenburgse Veer over de Roosendaalse Vliet was in 1785 al besproken, maar toen niet uitgevoerd omdat de noodzaak leek te ontbreken. Met de ontwikkelingen in de nazomer van 1794 (grotere en acute dreiging van de Fransen), besluit de Raad van State de fortificatiën rond de veer toch uit te voeren.

De aannemer Duijbus krijgt van Utrecht 2.600 gulden betaald voor het maken van een zogenaamde vingerling (een ringdijk) op de Gorsen bij dit Lindenbergse of Klein-Gastelse Veer. Het is slechts het Utrechtse deel van de kosten van deze fortificatiën, die in 1794 nog worden begroot op ruim 400.000 gulden (ruim 180.000 euro). Dit soort bouwactiviteiten maakt het mogelijk inundaties te stellen van de Gastelse-, Oud-Lands- en Sint Maartenspolders, die dan ook op 25 september 1794 compleet zijn.

Het Utrechts Archief, toegang 233, Staten van Utrecht, inventarisnr. 265-191.

Nationaal Archief, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. BB311.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. S152 t/m S158.

Idem, toegang 4.OSK: Situatie Kaarten afkomstig van het archief der Genie, inventarisnr. B128.

Inundaties van ’s-Hertogenbosch uitvoerig gerapporteerd

Raymond Uppelschoten — Sat, 02 Jan 2010 21:03:17 +0000

1741-1749 Tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) krijgt het Nederlandse defensiewezen het flink om de oren. Doornik en andere zogenaamde barrièresteden van de Republiek in de Zuidelijke Nederlanden vallen in Franse handen. Maar de belangrijkste slag is het verlies van Bergen Op Zoom in 1747.

Ook de andere Brabantse steden worden verdedigd en dan met name met de beproefde inundatiestrategie, onder andere rond ’s-Hertogenbosch. Al in 1741 schrijft directeur der fortificatiën Draak aan de Raad van State over de onderwaterzetting rond de stad en laat hij een kaart maken, mede van de te inunderen gebieden. In 1748 wordt een kaart gemaakt van de werkelijke inundaties.

Nationaal Archief, toegang 2.13.62.03: Archief van het Comité van Defensie, inventarisnr. 64.

Idem, toegang 4.OSPV: Situatieplans van Vestingen der Genie, inventarisnrs. H45 (met bijlagen) en H46.

Vroege tekeningen van Werk aan het Spoel, in de Nieuwe Hollandse Waterlinie

Raymond Uppelschoten — Sun, 06 Dec 2009 21:32:24 +0000

1794-1815 Eén van de kleinere werken van de Nieuwe Hollandse Waterlinie is het Werk aan het Spoel. Het is gebouwd in 1794, op de Zuider Lekdijk voor fort Everdingen. Het werk (ook wel dijkpost genaamd) diende ter verdediging van de coupure of doorgang, die men bij inundatie in de Lekdijk moest maken. Tijdens de oorlog van 1794-1795 is er ook daadwerkelijk gevochten tussen de sterke bezetting van de post en de Fransen. In 1815 is voor het werk een inundatiewaaiersluis gebouwd, waarmee het deel ging uitmaken van de geplande inundaties voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Met de inundatiesluis kon het zuidelijke gebied onder water worden gezet.

In de archieven van de verschillende ingenieurs Blanken zijn van de sluis en andere waterbouwkundige werken fraaie tekeningen bewaard gebleven. De achttiende-eeuwse tekeningen zijn verzameld in de archieven van de Oude Hollandse Waterlinie.

Nationaal Archief, toegang 4.BLF: Kaarten, tekeningen en modellen van de waterbouwkundige ingenieurs Blanken, inventarisnrs. 100 en 101.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. H513-H516.

Werk aan de Zwolse inundaties en penanten

Raymond Uppelschoten — Sat, 21 Nov 2009 16:20:26 +0000

1697-1789 Onder invloed van Menno van Coehoorn en diens ideeën over ’s lands verdediging met inundaties, worden tussen Zwolle en Hasselt ook voorbereidingen getroffen voor dit type verdedigingswerken. Van Coehoorn laat in 1697 in het Zwartewater, tussen de monding van de Vecht en de stad Hasselt, een afsluiting bouwen. Daarmee kan al het water, komende vanuit het Zwartewater, de Vecht en de stadsgracht van Zwolle (met de daarin uitstromende weteringen), worden opgestuwd. De afsluiting bestaat uit twee gemetselde hoofden op de oevers en zeven pijlers ofwel penanten in de rivier. Tussen de penanten kunnen in geval van een dreigende vijandelijke aanval schotten geplaatst worden. Daarmee wordt dan de rivier afgesloten en overstroomt het water het omringende land.

In de tweede helft van de achttiende eeuw vormen de penanten onderwerp van veel schrijf- en tekenwerk, dat fraai is bewaard in de archieven. Er worden veel kaarten geproduceerd van het gebied, waarop de situatie van de afsluitingswerken goed te zien is. Een mooi voorbeeld is de tweedelige kaart van het betreffende gebied (op twee verschillende schalen) van Samuel Stapff uit 1755, in toegang 4.OSK. In 1774 en 1789 worden nieuwe ontwerpen en technische tekeningen gemaakt. Een groot aantal resoluties, tekeningen en memories van de penanten en de Zwolse-Hasseltse inundaties is bewaard in het archief van J.C. van der Hoop, één van de belangrijke spelers in de vestingwereld vanuit de admiraliteit en marine.

Nationaal Archief, toegang 1.10.42: Archief van J.C. van der Hoop, inventarisnr. 133

Idem, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. Z7, Z8 en Z10

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H22 en H22a

Idem, toegang 4.OSK: Situatie Kaarten afkomstig van het archief der Genie, inventarisnr. Z9

Idem, toegang 4.OSPV: Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H3

Afzanding ter verdediging van vesting Naarden

Raymond Uppelschoten — Thu, 05 Nov 2009 07:19:17 +0000

1817 C.R.T. Kraijenhoff, inspecteur-generaal der Fortificatieën, schrijft een memorie over het belang van de afzanding bij de vesting Naarden. Hij borduurt daarmee voort op een traditie die is gestart door Willem III: de gronden rond de vesting Naarden dienen afgegraven te worden om de hoge en daarmee kwetsbare ligging van de stad teniet te doen.

Waterlinie De vesting Naarden maakt deel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, het enorme militaire en waterbouwkundige project dat in 1815 is gestart. Inundatie is daarin het belangrijkste wapen om Holland tegen oprukkende vijanden te beschermen. De hoge gronden van Naarden kunnen in zo’n geval fungeren als acces of vrije en vooral droge toegang tot Holland. Om dit te voorkomen is er maar één oplossing: de hoge gronden dienen afgegraven te worden.

Inundaties Het afgraven van de Naardense zandgronden, ofwel ‘afzanding’, is al veel langer onderwerp van militair-strategische plannen en activiteiten. Tot 1672 is de zandafgraving vooral commercieel: als grondstof voor de groeiende stad Amsterdam. Maar na de verovering door de Fransen in 1672 wordt op aandrang van Willem III de afzanding opnieuw gestart. Nu echter om defensieve inundaties te kunnen stellen. Met Naarden als belangrijk onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie zijn de afzandingen om militaire redenen in 1817 weer helemaal actueel.

Noord-Hollands Archief, toegang 84: Eerstaanwezend ingenieurs der Genie, inventarisnr. 75.