vestingbouw.nl » kaart

Fort aan de Gagel: vroege ontwikkeling vanuit aardwerk

Raymond Uppelschoten — Sun, 07 Feb 2010 12:48:30 +0000

1817-1849 De ontwerpen voor een fort in de Utrechtse polder De Gagel dateren al uit 1817. Fort De Gagel wordt tussen 1819 en 1821 aangelegd als een aardwerk als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie rondom Utrecht. Het sluit bij inundaties de toegang af via de Gageldijk, Kerkeindse Dijk en Klopdijk. Tevens beschermt het de inundatiesluizen in dit gebied.In eerste instantie wordt alleen een L-vormige aarden wallen met opstelplaatsen voor het geschut aangelegd, omgeven door een gracht. In 1830 tekent 2e luitenant-ingenieur Snoeck een kaart van de ‘limitering en beplanting van de redoute aan de Gagel’. Het is de uitwerking van een notitie van luitant Lexau Rijsterborch, getiteld ‘Bepaling van de limiet van de post aan de Gagel’. Van de vroege inundatieontwerpen resten nog de profielen van het gebied tussen het fort aan de Gagel tot aan de herberg bij de Klop (waar ook een fort zou komen).

Vanaf 1848 werd het toenmalige werk ingrijpend gewijzigd. De eerste tekeningen van de veranderingen uit 1846 berusten in Utrecht en zijn van een reduit binnen het aardwerk. Een reduit is een zelfstandig te verdedigen werk binnen een fort. In 1849 worden tekeningen gemaakt van een gemetselde reduit binnen de wallen van De Gagel. Ook worden nieuwe ontwerpen gemaakt voor het eigenlijke redoute, dat de jaren daarna zou uitgroeien tot een volwaardig fort. Na de veranderingen van 1848 wordt het fort namelijk op twee momenten opnieuw veranderd. Er wordt achtereenvolgens een versterkt wachthuis, een bomvrije kazerne en remise gebouwd, die de herinnering aan de oorspronkelijke redoute voor altijd doen vervagen (foto: Het Utrechts Archief).

Het Utrechts Archief, toegang 417: Archief van de eerstaanwezend ingenieur der genie buiten zuid-holland te amersfoort en utrecht, inventarisnr. 1019.

Het Nationaal Archief, toegang 4.OGT: Archief van kaarten en tekeningen van de afdeling Genie van het ministerie van Oorlog, inventarisnr. 296.

Idem, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H106.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. H699, H700 en H701.

Drie eeuwen over de Grote of Spinolaschans in Terheijden

Raymond Uppelschoten — Thu, 28 Jan 2010 20:08:47 +0000

1642-1962 Breda was in de Tachtigjarige Oorlog strategisch zo belangrijk dat rondom de stad verschillende schansen werden aangelegd om dan weer de Staatse, dan weer Spaanse troepen te herbergen. Ook in en om Terheijden sloegen de troepen regelmatig hun tenten op, wat resulteerde in twee schansen: de zogenaamde Grote of Spinolaschans en de Kleine Schans. De Grote Schans ligt op de plek waar het gehucht Hertel heeft gelegen. Maar ook later was Terheijden belangrijk voor de verdediging van ’s lands grenzen. In 1701 werden twee linies aangelegd naar ontwerp van Menno van Coehoorn. De aardwerken zijn voor het laatst in gereedheid gebracht tijdens de Belgisch Opstand.

Van de Grote Schans is één fraaie kaart uit 1642 beschikbaar. Deze toont Terheijden tezamen met het fort. In de periode 1700-1750 is er vooral sprake van het vervallen fort, dat eveneens staat afgebeeld op een aantal kaarten. Eind achttiende eeuw worden er verschillende ontwerpen gemaakt voor nieuwe fortificatiën, waaronder een retranchement op de plaats van het oude fort. De overige archiefstukken betreffen vooral de periode na de Belgische Opstand. Zo zijn er van de verboden kringenverschillende tekeningen en documenten over de begrenzing van de Rijksmilitaire gronden. Demilitarisatie van de Grote of Spinolaschans vindt tenslotte plaats tussen 1952 en 1962.

Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC), toegang 109: Dienst der genie in Noord-Brabant, inventarisnrs. 1326-1330.

Nationaal Archief, toegang 2.13.37: Archief van de Koninklijke Landmacht: Genie: Verboden Kringen, inventarisnrs. 11.4, 11.5 en 11.6

Idem, toegang 2.14.73: Archief van de Afdeling Oudheidkunde en Natuurbescherming en taakvoorgangers, inventarisnr. 1182.

Idem,toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. B266-B269.

Idem, toegang 4.OSPV: Archief van Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B35.

Plannen voor versterking van de oostelijke frontier

Raymond Uppelschoten — Mon, 25 Jan 2010 20:50:34 +0000

1817-1870 Kort na de stichting van het nieuwe Koninkrijk der Verenigde Nederlanden, onder koning Willem I, ontstaan plannen voor de versterking van de zogenaamde oostelijke frontier: de grens tussen de Nederlanden en de staten binnen de Duitse Bond, waaronder het Pruisen van Frederik Willem III (zie foto). In 1817 wordt een grote topografische kaart van het gebied getekend, gebaseerd op de bestaande kaartbladen en geografische gegevens. De set bestaat uit 18 aaneensluitende bladen. Er verschijnt een memorie met voorstellen ter versterking van de betreffende vestingen, die wordt begeleidt door situatiekaarten en vestingplans. Maar het plan wordt niet uitgevoerd.

De oostelijke frontier wordt echter niet helemaal veronachtzaamd. In 1840 verschijnt er een memorie over de vestingen tussen Doesburg en Nijmegen. In de jaren zestig is een commissie actief die de oostelijke frontier structureel onderzoekt, echter zonder noemenswaardig en structureel resultaat. In 1870 tenslotte, als een grote inventarisatie en adviesronde plaatsvindt over bewapening van de forten, linies en vestingen, krijgt ook de oostelijke frontier nog een eigen rapportage. Met de vestingwet van 1874 verliest de oostelijke linie haar functie en worden de vele vestingen stuk voor stuk ontmanteld.

Nationaal Archief, toegang 2.13.15.01: Archief van de Koninklijke Landmacht: Generale Staf, inventarisnr. 21.

Idem, toegang 4.OBGK: Binnenlandse Gedrukte Kaarten behorende tot het archief der Genie, inventarisnr. P3.105.

Idem, 4.OMM: Memories der Genie, Kaarten, Plans, Atlassen en Verslagen van Commissies op het Gebied van de Defensie afkomstig van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. 268, 269 en 270.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. Z48.

Idem, toegang 4.TOPO: Kaartenarchief van de Topografische Dienst en Rechtsvoorgangers, inventarisnr. 17B.

Voorgeschiedenis Fort Ellewoutsdijk in archieven

Raymond Uppelschoten — Thu, 07 Jan 2010 16:32:31 +0000

1807-1834 Fort Ellewoutsdijk bij het Zeeuwse Borsele (of Borselen) wordt gebouwd tussen 1835 en 1839 en dient ter verdediging van de Westerschelde. Bij het dorp ligt vóór die tijd, in ieder geval in 1807, al een grote batterij.

Van het fort zelf resteren uiteraard de tekeningen en memories, maar hier is juist van de directe voorgeschiedenis nog een aantal leuke stukken bewaard gebleven. In 1807 worden twee situatieplans gemaakt van de grote batterijen die bij het dorp liggen. Een batterij wordt in 1809 door luitenant-kolonel Van der Vlist vernietigd bij zijn terugtocht voor de Engelse invasie naar fort Bath. Tussen 1810 en 1812 ontwikkelen de Fransen plannen voor een fort op deze locatie, die echter stranden vanwege het herstel van het Nederlandse gezag in 1813. In 1834 worden tenslotte de percelen getaxeerd voor de bouw van het eigenlijke fort.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Archief van Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. B168-B171.

Idem, toegang 4.OSPV: Archief van Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B24

Zeeuws Archief, toegang 174: Eerstaanwezend Ingenieur (EAI) der Genie / Opzichter van Fortificatiën te Terneuzen, inventarisnr. 49

Tientallen jaren kaartmateriaal van Linie van Beverwijk

Raymond Uppelschoten — Tue, 05 Jan 2010 09:49:41 +0000

1800-1862 In 1800 ontwerpt luitenant-kolonel-ingenieur Gilet de zogenaamde Linie van Beverwijk. De linie is een initiatief van luitenant-kolonel directeur C.R.T. Kraijenhoff, die in deze tijd verantwoordelijk is voor de Hollandse fortificatiën. Na de mislukte landing van Engelsen en Russen in 1799, besluit het Fransgezinde Bataafse gezag de snel opgeworpen verdedigingswerken uit te breiden en een verdedigingslinie aan te leggen naar de Noordzeekust. De linie vormt het afsluitende deel van de inundatiegebieden tussen Monnickendam en Beverwijk. Gilet ontwerpt de linie als drie rijen aarden lunetten, die min of meer achter elkaar liggen, in de verdeling 12-14-12. In de duinen wordt de reeks afgesloten door 10 lunetten gelegen in één lijn. Daarmee komt het totale aantal op 48.

Van de linie zijn zowel de kaarten als de ontwerpen voor afzonderlijke posten bewaard gebleven. Met de reeks van 1800 tot 1862 geven ze een goed beeld van de ontwikkeling van de linie in de eerste helft van de negentiende eeuw. In de twintigste eeuw betreft het vooral de bunkerbouw en andere (vooral Duitse) bouwactiviteiten. Er is een goed overzicht beschikbaar van de resterende lunetten (foto: stelling-amsterdam.nl).

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B160, met verschillende bijlagen.

Idem, toegang 4.OSPV: Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. B18-B22.

Inundaties van ’s-Hertogenbosch uitvoerig gerapporteerd

Raymond Uppelschoten — Sat, 02 Jan 2010 21:03:17 +0000

1741-1749 Tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) krijgt het Nederlandse defensiewezen het flink om de oren. Doornik en andere zogenaamde barrièresteden van de Republiek in de Zuidelijke Nederlanden vallen in Franse handen. Maar de belangrijkste slag is het verlies van Bergen Op Zoom in 1747.

Ook de andere Brabantse steden worden verdedigd en dan met name met de beproefde inundatiestrategie, onder andere rond ’s-Hertogenbosch. Al in 1741 schrijft directeur der fortificatiën Draak aan de Raad van State over de onderwaterzetting rond de stad en laat hij een kaart maken, mede van de te inunderen gebieden. In 1748 wordt een kaart gemaakt van de werkelijke inundaties.

Nationaal Archief, toegang 2.13.62.03: Archief van het Comité van Defensie, inventarisnr. 64.

Idem, toegang 4.OSPV: Situatieplans van Vestingen der Genie, inventarisnrs. H45 (met bijlagen) en H46.

Groningse flèche en redoute uit Franse tijd

Raymond Uppelschoten — Tue, 29 Dec 2009 07:23:29 +0000

1797-1848 In 1797 worden in het Groningse land een flèche en een redout aangelegd. Door Frans-Bataafse werklieden worden deze kleine aardewerken vestingobjecten gebouwd ter versterking van de noordoostelijke grenzen. Deze zijn tot op dat moment onder ander door de nabijgelegen Langeakker- of Nieuwe Schans beschermd. De ontwerpen uit die tijd zijn allemaal bewaard gebleven in het archief. Opmerkelijk is dat de waterpartij tegenwoordig (na een fraaie restauratie in de jaren tachtig) aan een lunet doet denken. De gewone flèche-vorm (twee verdedigingswallen, die een ‘punt’ vormen) is echter mooi herkenbaar gebleven. De redoute uit 1797, in net zo’n goed bewaarde vorm, ligt 300 meter zuidelijker langs de Nederlands-Duitse grens.

In 1845 wordt een plan gemaakt om de redoute en de fléche aan de Leethe bij Bellingwolde te delimiteren ofwel de grenzen ervan te beschrijven. In die tijd worden alle Rijksmilitaire werken nauwkeurig in kaart gebracht en onderdeel van de kadastrale grondboekhouding. In 1848 zijn de nauwkeurige tekeningen gereed en ook zij zijn netjes bewaard in de archieven.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B39 en B40, N38.

Idem, toegang 2.13.37: Archief van de Koninklijke Landmacht: Genie: Verboden Kringen, inventarisnr. 10.1.

Wijzigingen kroonwerk Hessen in vestingstad Maastricht

Raymond Uppelschoten — Tue, 22 Dec 2009 16:01:04 +0000

1769-1863 De vestingwerken van de stad Maastricht waren niet al te uitgebreid tot de grote wijzigingen halverwege en eind zeventiende eeuw: deze leverden de imposante plattegrond op van de vestingwerken, waar onder andere de hand van de beroemde Franse vestingbouwer Vauban in is te herkennen. Het landschap van tientallen vestingelementen is vooral goed te zien op de maquette die tussen 1748 en 1752 in opdracht van Lodewijk XV werd gemaakt en te zien is het Palais des Beaux-Arts in Lille.

De geschiedenis van slechts één klein element van de vesting, zoals het kroonwerk Hessen aan de zuidgrens van de vesting, maakt vanwege het beschikbare archiefmateriaal al een verhaal op zich. Er bestaan drie zelfstandige kaarten van het kroonwerk uit de tweede helft van de achttiende eeuw, die een goed beeld geven van de situatie vóór de latere, negentiende-eeuwse, wijzigingen. Van de drie is de oudste uit 1769, gemaakt voor de Raad van State. Rond 1847 wordt het kroonwerk aanzienlijk vergraven vanwege de aanleg van het kanaal van Maastricht naar Luik. In 1859 wordt er flink gewerkt aan de rand van het kroonwerk bij de Maas. Er wordt een weg verbreed, een wachthuis afgebroken en de muren langs de Maas worden onder handen genomen.

Nationaal Archief, toegang 2.13.24: Archieven van het Bureau der Genie, Regelingsbureau, Bouwbureau, Bureau Stellingbouw en Gedeponeerde Archieven, inventarisnr. 323.

idem, toegang 4.GYF: Collectie Kaarten van ingenieur J. Geyler, inventarisnr.15.

Idem, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. M149, M152 en M255.

Idem, toegang 4.VTH; Binnenlandse Kaarten Hingman, inventarisnr. 3622.

Idem, toegang 4.WCA: Kaarten- en Tekeningenarchief van het Ministerie van Waterstaat en voorgangers, inventarisnrs. 1763-1765, 4714, 5127 en 11554.

Gasfabriek binnen vestingwerken Venlo

Raymond Uppelschoten — Mon, 14 Dec 2009 10:43:08 +0000

1862 De vestingwerken van Venlo worden pas echt aangepakt vanaf 1867, als op 16 januari het besluit valt om de vesting Venlo te ontmantelen. Maar enkele jaren eerder wordt al flink de schop gezet in het zogenaamde werk 18, voor courtine 1 en 2, buiten de Gelderse Poort. Het Ministerie van Oorlog staat dan namelijk toe dat de gasfabrikanten die de straatverlichting gaan leveren aan de gemeente Venlo, een fabriek op dit deel van de vestingwerken mogen bouwen. De onderhandelingen worden namens het Ministerie gevoerd door de Eerstaanwezend Ingenieur van Venlo, E.A. del Campo, ook genaamd Camp.

Gemeentearchief Venlo, toegang 37: Gemeentesecretarie Venlo 1851 – 1900, inventarisnr. 195

Plattegronden van officierswoningen in vesting Stevensweert

Raymond Uppelschoten — Thu, 10 Dec 2009 06:55:16 +0000

1749-1771 Met de Vrede van Utrecht van 1713 komt een einde aan de betrokkenheid van de republiek bij de Spaanse successieoorlog. De Zuidelijke Nederlanden worden overgedragen aan Karel VI van Oostenrijk. Het Overkwartier van Gelre wordt echter verdeeld. De Republiek behoudt als generaliteitsgebied de stad Venlo, de vesting Stevensweert en het ambt Montfort met enkele uitzonderingen. Oostenrijk krijgt een gedeelte en het grootste deel valt toe aan Pruisen. De vesting Stevensweert is ook na dit verdrag een volwaardige garnizoenstad van de republiek.

In 1755 komt er een bijzonder tegengeluid uit nota bene Friesland, waar in de Statenvergadering een voorstel wordt besproken om de vesting Stevensweerd te laten vervallen. Gelukkig is dit er nooit door gekomen en kunnen we ook nu nog genieten van het fraais dat in de archieven nog te vinden is van deze Zuidelijke vestingstad.

Uit dezelfde periode resten de ‘normale’ situatiekaarten en kaarten van de vestingwerken, maar vooral ook de plattegronden van alle zogenaamde landsgebouwen (zoals officierswoningen), magazijnen, kazematten en wachthuizen uit 1749.

Tresoar (Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum), toegang 326: Familie thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, inventarisnr. 3323.

Nationaal Archief, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. S33.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. S164-S169.