vestingbouw.nl » linie

Groningse linie van Helpman verliest functie

Raymond Uppelschoten — Mon, 22 Feb 2010 19:59:57 +0000

1767-1853 De linie van Helpman (tussen de buurtschap Helpman en de stad Groningen) wordt eind zeventiende eeuw ontworpen door Menno van Coehoorn. Na de bijna fatale veldtocht van de Munsterse bisschop ‘Bommen’ Berend in 1672, moet de linie de toegang tot de stad afsluiten. Deze zijde bleek in 1672 gemakkelijk te nemen via de Hondsrug, over de Hereweg. De linie bestaat uit een gebastonieerde gracht dwars op de Hondsrug.

Na 1700 vestigen zich steeds meer mensen tussen de zuidelijke stadswallen en de Helperlinie, zoals die ook wel werd genoemd. In 1767 verbiedt het stadsbestuur de jacht tussen de stad en de Linie van Helpman. Maar in 1844 is de functie van de linie echter al zover afgegleden dat de Minister van Oorlog toestemming geeft aan P. Belgraver voor het bouwen van vijf huizen tussen de vestingwerken van de stad Groningen en de linie van Helpman. Het hoogtepunt (of dieptepunt) van de Helperlinie in dezelfde periode is dat tussen 1843 en 1852 een nieuwe badinrichting wordt aangelegd in de gracht van de linie.

Groninger Archief, toegang 1399: Gemeentebestuur Groningen, inventarisnr. 7427.

Idem, toegang 1501: Verzameling losse stukken, inventarisnr. 7.

Idem, toegang 2188: Plakkaten en ordonnanties, inventarisnr. 724.

Uitgebreide woordkeus voor Amersfoortse Grebbelinie

Raymond Uppelschoten — Thu, 18 Feb 2010 20:18:15 +0000

1752-1778 In de akten van transport van het Stadsgerecht Amersfoort treffen we allerlei verschillende aanduidingen aan van de Grebbelinie, die tot op enkele honderden meters de Amersfoortse muren nadert.

In de achttiende eeuw wordt er gesproken van de dijk, verschansing, het retranchement of de linie. Een enkele keer is er sprake van ‘waterlinie’. Opvallend is hoe vaak de benaming retranchement wordt gebruikt voor de complete liniedijk. In de tijd waarover we het hebben (achttiende eeuw) gold die benaming toch vooral voor een los vestingwerk, dat weliswaar kon bestaan uit een enkele wal, maar zeker niet een groot gepland en uitgestrekt werk zoals de Grebbelinie in die tijd al was.

Archief Eemland, toegang 12: Stadsgerecht Amersfoort, inventarisnr. 436 (diverse delen).

Fort aan de Gagel: vroege ontwikkeling vanuit aardwerk

Raymond Uppelschoten — Sun, 07 Feb 2010 12:48:30 +0000

1817-1849 De ontwerpen voor een fort in de Utrechtse polder De Gagel dateren al uit 1817. Fort De Gagel wordt tussen 1819 en 1821 aangelegd als een aardwerk als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie rondom Utrecht. Het sluit bij inundaties de toegang af via de Gageldijk, Kerkeindse Dijk en Klopdijk. Tevens beschermt het de inundatiesluizen in dit gebied.In eerste instantie wordt alleen een L-vormige aarden wallen met opstelplaatsen voor het geschut aangelegd, omgeven door een gracht. In 1830 tekent 2e luitenant-ingenieur Snoeck een kaart van de ‘limitering en beplanting van de redoute aan de Gagel’. Het is de uitwerking van een notitie van luitant Lexau Rijsterborch, getiteld ‘Bepaling van de limiet van de post aan de Gagel’. Van de vroege inundatieontwerpen resten nog de profielen van het gebied tussen het fort aan de Gagel tot aan de herberg bij de Klop (waar ook een fort zou komen).

Vanaf 1848 werd het toenmalige werk ingrijpend gewijzigd. De eerste tekeningen van de veranderingen uit 1846 berusten in Utrecht en zijn van een reduit binnen het aardwerk. Een reduit is een zelfstandig te verdedigen werk binnen een fort. In 1849 worden tekeningen gemaakt van een gemetselde reduit binnen de wallen van De Gagel. Ook worden nieuwe ontwerpen gemaakt voor het eigenlijke redoute, dat de jaren daarna zou uitgroeien tot een volwaardig fort. Na de veranderingen van 1848 wordt het fort namelijk op twee momenten opnieuw veranderd. Er wordt achtereenvolgens een versterkt wachthuis, een bomvrije kazerne en remise gebouwd, die de herinnering aan de oorspronkelijke redoute voor altijd doen vervagen (foto: Het Utrechts Archief).

Het Utrechts Archief, toegang 417: Archief van de eerstaanwezend ingenieur der genie buiten zuid-holland te amersfoort en utrecht, inventarisnr. 1019.

Het Nationaal Archief, toegang 4.OGT: Archief van kaarten en tekeningen van de afdeling Genie van het ministerie van Oorlog, inventarisnr. 296.

Idem, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H106.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. H699, H700 en H701.

Plannen voor versterking van de oostelijke frontier

Raymond Uppelschoten — Mon, 25 Jan 2010 20:50:34 +0000

1817-1870 Kort na de stichting van het nieuwe Koninkrijk der Verenigde Nederlanden, onder koning Willem I, ontstaan plannen voor de versterking van de zogenaamde oostelijke frontier: de grens tussen de Nederlanden en de staten binnen de Duitse Bond, waaronder het Pruisen van Frederik Willem III (zie foto). In 1817 wordt een grote topografische kaart van het gebied getekend, gebaseerd op de bestaande kaartbladen en geografische gegevens. De set bestaat uit 18 aaneensluitende bladen. Er verschijnt een memorie met voorstellen ter versterking van de betreffende vestingen, die wordt begeleidt door situatiekaarten en vestingplans. Maar het plan wordt niet uitgevoerd.

De oostelijke frontier wordt echter niet helemaal veronachtzaamd. In 1840 verschijnt er een memorie over de vestingen tussen Doesburg en Nijmegen. In de jaren zestig is een commissie actief die de oostelijke frontier structureel onderzoekt, echter zonder noemenswaardig en structureel resultaat. In 1870 tenslotte, als een grote inventarisatie en adviesronde plaatsvindt over bewapening van de forten, linies en vestingen, krijgt ook de oostelijke frontier nog een eigen rapportage. Met de vestingwet van 1874 verliest de oostelijke linie haar functie en worden de vele vestingen stuk voor stuk ontmanteld.

Nationaal Archief, toegang 2.13.15.01: Archief van de Koninklijke Landmacht: Generale Staf, inventarisnr. 21.

Idem, toegang 4.OBGK: Binnenlandse Gedrukte Kaarten behorende tot het archief der Genie, inventarisnr. P3.105.

Idem, 4.OMM: Memories der Genie, Kaarten, Plans, Atlassen en Verslagen van Commissies op het Gebied van de Defensie afkomstig van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. 268, 269 en 270.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. Z48.

Idem, toegang 4.TOPO: Kaartenarchief van de Topografische Dienst en Rechtsvoorgangers, inventarisnr. 17B.

Tientallen jaren kaartmateriaal van Linie van Beverwijk

Raymond Uppelschoten — Tue, 05 Jan 2010 09:49:41 +0000

1800-1862 In 1800 ontwerpt luitenant-kolonel-ingenieur Gilet de zogenaamde Linie van Beverwijk. De linie is een initiatief van luitenant-kolonel directeur C.R.T. Kraijenhoff, die in deze tijd verantwoordelijk is voor de Hollandse fortificatiën. Na de mislukte landing van Engelsen en Russen in 1799, besluit het Fransgezinde Bataafse gezag de snel opgeworpen verdedigingswerken uit te breiden en een verdedigingslinie aan te leggen naar de Noordzeekust. De linie vormt het afsluitende deel van de inundatiegebieden tussen Monnickendam en Beverwijk. Gilet ontwerpt de linie als drie rijen aarden lunetten, die min of meer achter elkaar liggen, in de verdeling 12-14-12. In de duinen wordt de reeks afgesloten door 10 lunetten gelegen in één lijn. Daarmee komt het totale aantal op 48.

Van de linie zijn zowel de kaarten als de ontwerpen voor afzonderlijke posten bewaard gebleven. Met de reeks van 1800 tot 1862 geven ze een goed beeld van de ontwikkeling van de linie in de eerste helft van de negentiende eeuw. In de twintigste eeuw betreft het vooral de bunkerbouw en andere (vooral Duitse) bouwactiviteiten. Er is een goed overzicht beschikbaar van de resterende lunetten (foto: stelling-amsterdam.nl).

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B160, met verschillende bijlagen.

Idem, toegang 4.OSPV: Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. B18-B22.

Aandacht voor de Grebbelinie van negentiende-eeuwse generale staf

Raymond Uppelschoten — Sun, 27 Dec 2009 20:30:49 +0000

1863-1880 Kort voor de goedkeuring van de Vestingwet in 1874, vindt er veel militaire activiteit plaats op en rond de Grebbelinie. Op 15 juni 1863 publiceert de Militaire Spectator over de Grebbelinie: de conclusie is dat de linie weliswaar in de meeste jaren tot een krachtige verdediging vatbaar is, maar dat de inundatiewerken in vredestijd moeten worden verbeterd. Dit was ook al het onderzoeksonderwerp van de commissie tot herstel van de Grebbelinie en verbetering van de afwatering van de Gelderse Vallei, 25 jaar eerder.

In 1870 publiceert majoor (later generaal majoor) H.E.W. Rodi de Loo een nota over het belang van de Grebbelinie en de IJssellinie. Vrijwel tegelijkertijd verschijnt er een nota over de inundatie van de linie en vereiste waterhoogtes daarvoor. De Commissie tot Vaststelling der Bewapening doet ook voorstellen voor de nieuwe bewapening van de linie. Tenslotte vormt de Grebbelinie in die tijd tweemaal het toneel voor een grote oefening van de Generale Staf, waar de vele nota’s en verslagen een gedetailleerd beeld geven van de toestand van de linie op dat moment.

Nationaal Archief, toegang 2.13.15.01: Generale Staf, inventarisnrs. 11, 13, 20, 24, 28, 57 en 63.

Dumoulins adviezen over de Grebbelinie

Raymond Uppelschoten — Sat, 07 Nov 2009 07:10:35 +0000

1776-1795 Na zijn aanstelling als directeur-generaal der Fortificatiën trekt Carel Diederik Dumoulin door het land om de linies en verdedigingswerken te inspecteren. Hij beschouwt de Utrecht-Gelderse Grebbelinie als ‘één der sterkste bolwerken der Provincien van Holland en Utrecht; dat de natuur hier wederom genoeg gegeeven heeft, om er voor de defensie eene schoone party was te trekken’. De opmerkingen van Dumoulin landen echter onvoldoende bij de Staten-Generaal en Raad van State.

In 1780 verzoekt hij meermaals tevergeefs zijn inspectie van de linie te magen vervolgen en verbeteringen aan te brengen. In 1781 dringt hij opnieuw aan ‘dat aan de Linie van de Grebbe de hand mogte geslagen worden’. En wederom blijft een reactie uit. In 1784 adviseert een commissie dan in een rapportage aan de Staten van Holland en Westfriesland over de staat van defensie van de Republiek. Onderdeel hiervan zijn opnieuw Dumoulins verbeteringen van de Grebbelinie. Op de laatste dag van 1792 neemt de Raad van State dan eindelijk het besluit de Grebbelinie niet alleen te verbeteren, maar ook in staat van verdediging te brengen: de Franse revolutionaire legers beginnen zich immers te roeren. Enkele ingenieurs gaan aan het werk, nieuwe kanonnen worden geplaatst en het lijkt erop dat de Grebbelinie werkelijk gaat bijdragen aan de verdediging van de Republiek. Helaas verloopt de geschiedenis anders: als de Fransen in 1794 eindelijk doorstoten naar het noorden, is de Grebbelinie slechts een korte rustpauze voor de Franse legers, die de Engelsen verjagen naar het noorden. Dumoulin maakt het niet meer mee: hij overlijdt in 1793.

Rapport van Gecommiteerdens nopende de Staat van ’s Lands Frontieren, Magazynen en Arzenaalen (1784), volledig gedigitaliseerd op Google Books.

Het Nationaal Archief, toegang 1.01.19: Archief van de Raad van State, diverse notulen, resoluties en inkomende/uitgaande brieven van deze periode.