vestingbouw.nl » ontwerp

Fort aan de Gagel: vroege ontwikkeling vanuit aardwerk

Raymond Uppelschoten — Sun, 07 Feb 2010 12:48:30 +0000

1817-1849 De ontwerpen voor een fort in de Utrechtse polder De Gagel dateren al uit 1817. Fort De Gagel wordt tussen 1819 en 1821 aangelegd als een aardwerk als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie rondom Utrecht. Het sluit bij inundaties de toegang af via de Gageldijk, Kerkeindse Dijk en Klopdijk. Tevens beschermt het de inundatiesluizen in dit gebied.In eerste instantie wordt alleen een L-vormige aarden wallen met opstelplaatsen voor het geschut aangelegd, omgeven door een gracht. In 1830 tekent 2e luitenant-ingenieur Snoeck een kaart van de ‘limitering en beplanting van de redoute aan de Gagel’. Het is de uitwerking van een notitie van luitant Lexau Rijsterborch, getiteld ‘Bepaling van de limiet van de post aan de Gagel’. Van de vroege inundatieontwerpen resten nog de profielen van het gebied tussen het fort aan de Gagel tot aan de herberg bij de Klop (waar ook een fort zou komen).

Vanaf 1848 werd het toenmalige werk ingrijpend gewijzigd. De eerste tekeningen van de veranderingen uit 1846 berusten in Utrecht en zijn van een reduit binnen het aardwerk. Een reduit is een zelfstandig te verdedigen werk binnen een fort. In 1849 worden tekeningen gemaakt van een gemetselde reduit binnen de wallen van De Gagel. Ook worden nieuwe ontwerpen gemaakt voor het eigenlijke redoute, dat de jaren daarna zou uitgroeien tot een volwaardig fort. Na de veranderingen van 1848 wordt het fort namelijk op twee momenten opnieuw veranderd. Er wordt achtereenvolgens een versterkt wachthuis, een bomvrije kazerne en remise gebouwd, die de herinnering aan de oorspronkelijke redoute voor altijd doen vervagen (foto: Het Utrechts Archief).

Het Utrechts Archief, toegang 417: Archief van de eerstaanwezend ingenieur der genie buiten zuid-holland te amersfoort en utrecht, inventarisnr. 1019.

Het Nationaal Archief, toegang 4.OGT: Archief van kaarten en tekeningen van de afdeling Genie van het ministerie van Oorlog, inventarisnr. 296.

Idem, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H106.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. H699, H700 en H701.

Drie eeuwen over de Grote of Spinolaschans in Terheijden

Raymond Uppelschoten — Thu, 28 Jan 2010 20:08:47 +0000

1642-1962 Breda was in de Tachtigjarige Oorlog strategisch zo belangrijk dat rondom de stad verschillende schansen werden aangelegd om dan weer de Staatse, dan weer Spaanse troepen te herbergen. Ook in en om Terheijden sloegen de troepen regelmatig hun tenten op, wat resulteerde in twee schansen: de zogenaamde Grote of Spinolaschans en de Kleine Schans. De Grote Schans ligt op de plek waar het gehucht Hertel heeft gelegen. Maar ook later was Terheijden belangrijk voor de verdediging van ’s lands grenzen. In 1701 werden twee linies aangelegd naar ontwerp van Menno van Coehoorn. De aardwerken zijn voor het laatst in gereedheid gebracht tijdens de Belgisch Opstand.

Van de Grote Schans is één fraaie kaart uit 1642 beschikbaar. Deze toont Terheijden tezamen met het fort. In de periode 1700-1750 is er vooral sprake van het vervallen fort, dat eveneens staat afgebeeld op een aantal kaarten. Eind achttiende eeuw worden er verschillende ontwerpen gemaakt voor nieuwe fortificatiën, waaronder een retranchement op de plaats van het oude fort. De overige archiefstukken betreffen vooral de periode na de Belgische Opstand. Zo zijn er van de verboden kringenverschillende tekeningen en documenten over de begrenzing van de Rijksmilitaire gronden. Demilitarisatie van de Grote of Spinolaschans vindt tenslotte plaats tussen 1952 en 1962.

Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC), toegang 109: Dienst der genie in Noord-Brabant, inventarisnrs. 1326-1330.

Nationaal Archief, toegang 2.13.37: Archief van de Koninklijke Landmacht: Genie: Verboden Kringen, inventarisnrs. 11.4, 11.5 en 11.6

Idem, toegang 2.14.73: Archief van de Afdeling Oudheidkunde en Natuurbescherming en taakvoorgangers, inventarisnr. 1182.

Idem,toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. B266-B269.

Idem, toegang 4.OSPV: Archief van Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B35.

Beplanting op Fort aan de Nieuwe Steeg

Raymond Uppelschoten — Thu, 21 Jan 2010 19:53:11 +0000

Het Fort aan de Nieuwe Steeg is gebouwd in 1878, als één van de grotere forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het wordt ook wel ‘Fort bij Herwijnen’ genoemd. Het fort sluit de dijk langs de Linge af en een acces (droogvallend gebied) aan de open keelzijde van het fort. Het opmerkelijkste gebouw op het forteiland is de bomvrije kazerne, die bestaat uit twee tegenover elkaar gelegen gebouwen van twee verdiepingen.

De beplanting van zo’n groot fort vormt bij de aanleg een aspect op zich. De beplanting van Fort aan de Nieuwe Steeg staat volledig beschreven in het uitvoerige bestek: ‘Op de berm zijn een doornenhaag lang 9.2m en 186 stuks wilgen, op Rijksgrond buiten het fort 39 wilgen en 50 iepen gepland’. Uit het bestek is echter niets bekend over de plaats van de wilgen en de verdeling van het aantal over het forteiland. Hier moeten we dus af gaan op de luchtfoto’s, waarvan we er gelukkig een aantal hebben. Opmerkelijk is dan dat de luchtfoto’s uit 1926 lijken te wijzen op wilgen op de wallen zelf. Met name op een zomerse luchtfoto van 1926 is ten minste aan de noordzijde van het fort duidelijk alleen begroeiing op de plongee van de wal. Langs de noordzijde stonden twee rijen wilgen. Een dergelijke haag is echter wel duidelijk te zien op de luchtfoto’s van het fort uit 1926 en op de RAF luchtfoto van 1945. De haag omringt dan het complete fort, met uitzondering van de berm aan de zuidelijke lange zijde. Daar stopt de haag ongeveer halverwege de berm tussen het zuidoostelijke bastion en de brug. Deze begrenzing is op alle luchtfoto’s goed te zien, maar een reden hiervoor is niet gevonden.

Bomen waren op het fort vooral te vinden op het zuidwestelijk bastion (in de keel daarvan). De binnenplaats achter de loods (op de terre) had een kleine boomgaard.

Bestek en foto’s zijn onder andere te vinden in het archief van de Stichting Menno van Coehoorn.

Nationaal Archief, toegang 4.OGT: Kaarten en tekeningen van de afdeling Genie van het ministerie van Oorlog, inventarisnrs. 150-151

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. H469-H469B.

Idem, toegang 4.RGD: Tekeningenarchief van de Rijksgebouwendienst, inventarisnr. 1463.

Tekeningen van stadspoorten Woerden

Raymond Uppelschoten — Wed, 13 Jan 2010 13:08:59 +0000

1773-1868 De vesting Woerden maakte deel uit van de oude Hollandse Waterlinie. Menno van Coehoorn heeft er eind 18e eeuw nog verbeteringen aangebracht. Net als bij vele onderdelen van deze linie, werden de vestingwerken van Woerden vanaf 1816 geslecht.

De strategische ligging van de stad tussen Utrecht en Holland was er de oorzaak van dat de bevolking nogal heeft geleden onder de verschillende oorlogen. Zo werd Woerden in 1575 en 1576 belegerd door de Spanjaarden. In 1672 en 1673 werd de stad bezet door Franse troepen en ook in 1813 waren het de Franse troepen (van Napoleon deze keer) die moord en verderf zaaiden, waarbij 28 Woerdenaren het leven lieten.

Het meest in het oog springende deel van de oude vestingstad Woerden was en is uiteraard het kasteel. In de archieven is van vrijwel elke kamer en verdieping van het kasteel wel een tekening te vinden. Veel aardiger voor onderzoek zijn wellicht de minder zichtbare onderdelen van de vesting, zoals de stadspoorten. Woerden kende drie stadspoorten, die goed herkenbaar zijn op de bijgaande kaart uit de zestiende eeuw: de Leidse, Utrechtse en Uiterste Poort. De beschikbare tekeningen van de poorten en de situatie ter plaatse geven een gedetailleerd beeld van de drie poorten. Van de Leidsche Poort resteren ook nog de tekeningen uit de negentiende eeuw, nadat deze de eerste ontmantelingen overleefde.

Nationaal Archief, inventarisnr. 4.OCVW: Tekeningen van Verdedigingswerken, inventarisnrs. 64, 65 en 67.

Werk aan de vesting Deventer, in de Franse tijd

Raymond Uppelschoten — Sun, 10 Jan 2010 18:47:07 +0000

1811-1819 Tijdens de Franse bezetting hebben de autoriteiten veel aandacht voor de vesting Deventer. In 1811 schrijft de maire van de stad een rapport over de noodzakelijke verbeteringen. Een jaar later klaagt de onderprefect van Deventer over de vele werken die nog niet zijn uitgevoerd. Mede op basis van deze correspondentie en de ontwikkelingen in den lande (de Fransen lijken verslagen en men ziet uit naar de terugkomst van de Prins van Oranje) besluit de Raad van Verdediging om de staat van beleg af te kondigen. Onderdeel hiervan is een reeks van benoemingen voor bestuurlijke en militaire functies. Tijdens de werkzaamheden om de vesting te versterken beschadigen vele burgereigendommen, die netjes worden geregistreerd. Maar of ze ook allemaal vergoed zijn…

In de winter van 1813 en 1814 volgt dan de befaamde blokkade van Deventer. De commissaris van het departement in Zwolle besluit de Landstorm in te zetten, het nieuwe Nederlandse leger, vooral omdat de geallieerde sterkte behoorlijk is gedecimeerd door de terugtrekking van de Russen. Uit alle dorpen in de omgeving worden manschappen opgeroepen en de lokale boeren zien hun zonen en knechten (en zichzelf) stuk voor stuk wegtrekken voor de dienst rond Deventer, voor tien stuivers per dag, waarvan er zeven worden ingehouden voor het eten dat ze ontvangen. Na bijna zes maanden trekken de Fransen weg, nadat een deel van de troepen in de winter al over de bevroren grachten is gevlucht.

In het archief van de onderprefect is de aanloop tot de blokkade en het werk aan de vesting terug te vinden. Het provinciaal archief herbergt de stukken over de organisatie van de Landstorm rond Deventer en de volledige lijsten van ingelote manschappen en hun officieren. In het Nationaal Archief zijn ten slotte de latere Nederlandse plannen voor versterking van de vesting te vinden, door de ingenieurs Valter en Seijffardt, vanaf 1819.

Historisch Centrum Overijssel, toegang 22: Onderprefect van Deventer, inventarisnrs. 650 t/m 655.

Idem, toegang 25: Archieven van het provinciaal bestuur van Overijssel, inventarisnrs. 1300, 19379-19384, 19488-19495, 19558, 19587-19589.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Plans van vestingen der Genie, inventarisnrs. D44 t/m D47.

Voorgeschiedenis Fort Ellewoutsdijk in archieven

Raymond Uppelschoten — Thu, 07 Jan 2010 16:32:31 +0000

1807-1834 Fort Ellewoutsdijk bij het Zeeuwse Borsele (of Borselen) wordt gebouwd tussen 1835 en 1839 en dient ter verdediging van de Westerschelde. Bij het dorp ligt vóór die tijd, in ieder geval in 1807, al een grote batterij.

Van het fort zelf resteren uiteraard de tekeningen en memories, maar hier is juist van de directe voorgeschiedenis nog een aantal leuke stukken bewaard gebleven. In 1807 worden twee situatieplans gemaakt van de grote batterijen die bij het dorp liggen. Een batterij wordt in 1809 door luitenant-kolonel Van der Vlist vernietigd bij zijn terugtocht voor de Engelse invasie naar fort Bath. Tussen 1810 en 1812 ontwikkelen de Fransen plannen voor een fort op deze locatie, die echter stranden vanwege het herstel van het Nederlandse gezag in 1813. In 1834 worden tenslotte de percelen getaxeerd voor de bouw van het eigenlijke fort.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Archief van Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. B168-B171.

Idem, toegang 4.OSPV: Archief van Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B24

Zeeuws Archief, toegang 174: Eerstaanwezend Ingenieur (EAI) der Genie / Opzichter van Fortificatiën te Terneuzen, inventarisnr. 49

Tientallen jaren kaartmateriaal van Linie van Beverwijk

Raymond Uppelschoten — Tue, 05 Jan 2010 09:49:41 +0000

1800-1862 In 1800 ontwerpt luitenant-kolonel-ingenieur Gilet de zogenaamde Linie van Beverwijk. De linie is een initiatief van luitenant-kolonel directeur C.R.T. Kraijenhoff, die in deze tijd verantwoordelijk is voor de Hollandse fortificatiën. Na de mislukte landing van Engelsen en Russen in 1799, besluit het Fransgezinde Bataafse gezag de snel opgeworpen verdedigingswerken uit te breiden en een verdedigingslinie aan te leggen naar de Noordzeekust. De linie vormt het afsluitende deel van de inundatiegebieden tussen Monnickendam en Beverwijk. Gilet ontwerpt de linie als drie rijen aarden lunetten, die min of meer achter elkaar liggen, in de verdeling 12-14-12. In de duinen wordt de reeks afgesloten door 10 lunetten gelegen in één lijn. Daarmee komt het totale aantal op 48.

Van de linie zijn zowel de kaarten als de ontwerpen voor afzonderlijke posten bewaard gebleven. Met de reeks van 1800 tot 1862 geven ze een goed beeld van de ontwikkeling van de linie in de eerste helft van de negentiende eeuw. In de twintigste eeuw betreft het vooral de bunkerbouw en andere (vooral Duitse) bouwactiviteiten. Er is een goed overzicht beschikbaar van de resterende lunetten (foto: stelling-amsterdam.nl).

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B160, met verschillende bijlagen.

Idem, toegang 4.OSPV: Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. B18-B22.

Groningse flèche en redoute uit Franse tijd

Raymond Uppelschoten — Tue, 29 Dec 2009 07:23:29 +0000

1797-1848 In 1797 worden in het Groningse land een flèche en een redout aangelegd. Door Frans-Bataafse werklieden worden deze kleine aardewerken vestingobjecten gebouwd ter versterking van de noordoostelijke grenzen. Deze zijn tot op dat moment onder ander door de nabijgelegen Langeakker- of Nieuwe Schans beschermd. De ontwerpen uit die tijd zijn allemaal bewaard gebleven in het archief. Opmerkelijk is dat de waterpartij tegenwoordig (na een fraaie restauratie in de jaren tachtig) aan een lunet doet denken. De gewone flèche-vorm (twee verdedigingswallen, die een ‘punt’ vormen) is echter mooi herkenbaar gebleven. De redoute uit 1797, in net zo’n goed bewaarde vorm, ligt 300 meter zuidelijker langs de Nederlands-Duitse grens.

In 1845 wordt een plan gemaakt om de redoute en de fléche aan de Leethe bij Bellingwolde te delimiteren ofwel de grenzen ervan te beschrijven. In die tijd worden alle Rijksmilitaire werken nauwkeurig in kaart gebracht en onderdeel van de kadastrale grondboekhouding. In 1848 zijn de nauwkeurige tekeningen gereed en ook zij zijn netjes bewaard in de archieven.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B39 en B40, N38.

Idem, toegang 2.13.37: Archief van de Koninklijke Landmacht: Genie: Verboden Kringen, inventarisnr. 10.1.

Aandacht voor de Grebbelinie van negentiende-eeuwse generale staf

Raymond Uppelschoten — Sun, 27 Dec 2009 20:30:49 +0000

1863-1880 Kort voor de goedkeuring van de Vestingwet in 1874, vindt er veel militaire activiteit plaats op en rond de Grebbelinie. Op 15 juni 1863 publiceert de Militaire Spectator over de Grebbelinie: de conclusie is dat de linie weliswaar in de meeste jaren tot een krachtige verdediging vatbaar is, maar dat de inundatiewerken in vredestijd moeten worden verbeterd. Dit was ook al het onderzoeksonderwerp van de commissie tot herstel van de Grebbelinie en verbetering van de afwatering van de Gelderse Vallei, 25 jaar eerder.

In 1870 publiceert majoor (later generaal majoor) H.E.W. Rodi de Loo een nota over het belang van de Grebbelinie en de IJssellinie. Vrijwel tegelijkertijd verschijnt er een nota over de inundatie van de linie en vereiste waterhoogtes daarvoor. De Commissie tot Vaststelling der Bewapening doet ook voorstellen voor de nieuwe bewapening van de linie. Tenslotte vormt de Grebbelinie in die tijd tweemaal het toneel voor een grote oefening van de Generale Staf, waar de vele nota’s en verslagen een gedetailleerd beeld geven van de toestand van de linie op dat moment.

Nationaal Archief, toegang 2.13.15.01: Generale Staf, inventarisnrs. 11, 13, 20, 24, 28, 57 en 63.

Wijzigingen kroonwerk Hessen in vestingstad Maastricht

Raymond Uppelschoten — Tue, 22 Dec 2009 16:01:04 +0000

1769-1863 De vestingwerken van de stad Maastricht waren niet al te uitgebreid tot de grote wijzigingen halverwege en eind zeventiende eeuw: deze leverden de imposante plattegrond op van de vestingwerken, waar onder andere de hand van de beroemde Franse vestingbouwer Vauban in is te herkennen. Het landschap van tientallen vestingelementen is vooral goed te zien op de maquette die tussen 1748 en 1752 in opdracht van Lodewijk XV werd gemaakt en te zien is het Palais des Beaux-Arts in Lille.

De geschiedenis van slechts één klein element van de vesting, zoals het kroonwerk Hessen aan de zuidgrens van de vesting, maakt vanwege het beschikbare archiefmateriaal al een verhaal op zich. Er bestaan drie zelfstandige kaarten van het kroonwerk uit de tweede helft van de achttiende eeuw, die een goed beeld geven van de situatie vóór de latere, negentiende-eeuwse, wijzigingen. Van de drie is de oudste uit 1769, gemaakt voor de Raad van State. Rond 1847 wordt het kroonwerk aanzienlijk vergraven vanwege de aanleg van het kanaal van Maastricht naar Luik. In 1859 wordt er flink gewerkt aan de rand van het kroonwerk bij de Maas. Er wordt een weg verbreed, een wachthuis afgebroken en de muren langs de Maas worden onder handen genomen.

Nationaal Archief, toegang 2.13.24: Archieven van het Bureau der Genie, Regelingsbureau, Bouwbureau, Bureau Stellingbouw en Gedeponeerde Archieven, inventarisnr. 323.

idem, toegang 4.GYF: Collectie Kaarten van ingenieur J. Geyler, inventarisnr.15.

Idem, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. M149, M152 en M255.

Idem, toegang 4.VTH; Binnenlandse Kaarten Hingman, inventarisnr. 3622.

Idem, toegang 4.WCA: Kaarten- en Tekeningenarchief van het Ministerie van Waterstaat en voorgangers, inventarisnrs. 1763-1765, 4714, 5127 en 11554.