1817-1870

De oostelijke frontier wordt echter niet helemaal veronachtzaamd. In 1840 verschijnt er een memorie over de vestingen tussen Doesburg en Nijmegen. In de jaren zestig is een commissie actief die de oostelijke frontier structureel onderzoekt, echter zonder noemenswaardig en structureel resultaat. In 1870 tenslotte, als een grote inventarisatie en adviesronde plaatsvindt over bewapening van de forten, linies en vestingen, krijgt ook de oostelijke frontier nog een eigen rapportage. Met de vestingwet van 1874 verliest de oostelijke linie haar functie en worden de vele vestingen stuk voor stuk ontmanteld.

Nationaal Archief, toegang 2.13.15.01: Archief van de Koninklijke Landmacht: Generale Staf, inventarisnr. 21.

Idem, toegang 4.OBGK: Binnenlandse Gedrukte Kaarten behorende tot het archief der Genie, inventarisnr. P3.105.

Idem, 4.OMM: Memories der Genie, Kaarten, Plans, Atlassen en Verslagen van Commissies op het Gebied van de Defensie afkomstig van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. 268, 269 en 270.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. Z48.

Idem, toegang 4.TOPO: Kaartenarchief van de Topografische Dienst en Rechtsvoorgangers, inventarisnr. 17B.

Het kasteel van Coevorden was lange tijd het belangrijkste en tenminste meest herkenbare onderdeel van de vestingstad. Het stelsel van bastions en grachten volgens het Oudnederlandse stelsel was daarop de eerste uitbreiding. Maar met de wijzigingen van Van Coehoorn komt daarin opnieuw verandering. Net als in het genoemde Doesburg worden de landen van burgers gevorderd en vergraven, of zoals dat in de Gelderse stad wordt genoemd ‘vergraven, ingesloten, bedorven, geoccupeerd en verruïneerd’.

In Coevorden laten de benadeelde burgers het er niet bij zitten. Als zij in 1707 worden aangeslagen voor de grondbelasting, protesteren ze massaal, tot de Staten van Drenthe aan toe.

Drents Archief, toegang 1: Oude Staten Archief, inventarisnr. 984.

In artikel 4 van de Vestingwet worden de volgende vestingen opgeheven: ‘Friesland en Groningen, de vestingwerken van Deventer, Zutphen en Elden, de vesting Grave met het kroonwerk Coehoorn, de vestingwerken van en bij Nijmegen, met uitzondering van het fort Kraijenhof en de forten boven en beneden Lent, de vesting ’s Hertogenbosch en de vestingwerken bij Breskens.’

Grave wordt in de jaren 1875-1897 ontmanteld. Gelukkig is een groot aantal oorspronkelijke elementen bewaard gebleven en/of gerestaureerd, zoals de hierbij afgebeelde Hampoort, uit 1688. De correspondentie van deze periode die te vinden is in de archieven, handelt over prioriteiten, aanbestedingen en de afwikkeling van bezwaren en andere procedures. Enkele terreinen van de voormalige vesting en het kroonwerk Coehoorn, worden echter wel gereserveerd door het Ministerie van Oorlog voor eventuele latere activiteiten.

Nationaal Archief, toegang 2.08.25: Archief van de Ingenieur der Domeinen voor de Ontmanteling der Vestingen, inventarisnrs. 31 en 32.

Idem, toegang  4.OPV: Archief van Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. 189 en 189a.

1574

Gelders Archief, toegang 124: Hof van Gelre en Zutphen, inventarisnr. 645.

Zowel het gewest Friesland als de Stad en Ommelanden van Groningen blijven echter met scheve ogen kijken naar het versterkte Delfzijl. Tijdens het Twaalfjarig bestand (1609-1621) doen de Staten-Generaal uitspraak in het geschil tussen Friesland en Stad en Lande, waarbij Stad en Lande de soevereiniteit over Delfzijl krijgt. De bezetting en bevoorrading van het fort van Delfzijl wordt de verantwoordelijkheid van stadhouder Willem Lodewijk. Klaarblijkelijk vindt hij de uitvoering hiervan te lang duren, want hij wendt al zijn invloed aan bij de Staten van Friesland om de uitvoering van dit besluit te bevorderen.

Tresoar, toegang 7: Stadhouderlijk archief, inventarisnr. 678.

In 1780 verzoekt hij meermaals tevergeefs zijn inspectie van de linie te magen vervolgen en verbeteringen aan te brengen. In 1781 dringt hij opnieuw aan ‘dat aan de Linie van de Grebbe de hand mogte geslagen worden’. En wederom blijft een reactie uit. In 1784 adviseert een commissie dan in een rapportage aan de Staten van Holland en Westfriesland over de staat van defensie van de Republiek. Onderdeel hiervan zijn opnieuw Dumoulins verbeteringen van de Grebbelinie. Op de laatste dag van 1792 neemt de Raad van State dan eindelijk het besluit de Grebbelinie niet alleen te verbeteren, maar ook in staat van verdediging te brengen: de Franse revolutionaire legers beginnen zich immers te roeren. Enkele ingenieurs gaan aan het werk, nieuwe kanonnen worden geplaatst en het lijkt erop dat de Grebbelinie werkelijk gaat bijdragen aan de verdediging van de Republiek. Helaas verloopt de geschiedenis anders: als de Fransen in 1794 eindelijk doorstoten naar het noorden, is de Grebbelinie slechts een korte rustpauze voor de Franse legers, die de Engelsen verjagen naar het noorden. Dumoulin maakt het niet meer mee: hij overlijdt in 1793.

Rapport van Gecommiteerdens nopende de Staat van ’s Lands Frontieren, Magazynen en Arzenaalen (1784), volledig gedigitaliseerd op Google Books.

Het Nationaal Archief, toegang 1.01.19: Archief van de Raad van State, diverse notulen, resoluties en inkomende/uitgaande brieven van deze periode.