In 1863 wordt de brug over de gracht nieuw ontworpen en gebouwd. Deze vervangt waarschijnlijk de brug die de eerste jaren het fort toegankelijk heeft gemaakt. Er worden onder andere palen geheid om de brugpijlers te kunnen dragen en de toegangsweg tot het fort moet wat verlegd worden om de brug bereikbaar te maken.

Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC), toegang 343, inventarisnrs. 1549-1552 en 1585, 6665 en 6669.

1673

In 1673 publiceert het stadsbestuur een lijst van niet alleen huizen, maar ook bomen die zijn weggeruimd voor het fortificeren van de stad. Achter de lijst is  een staatje gebonden van de renten en de erfpachten van de stad, die gelden op de huizen en erven, die ook voor die fortificatie zijn afgebroken en weggegraven.

Erfgoedcentrum DiEP te Dordrecht, toegang 794: Gemeente Nieuwpoort, inventarisnr. 382.

De schans IJsseloord op de splitsing van Rijn en IJssel, wordt in 1585 ingenomen door de Staatse troepen na een beleg van zeven dagen. Vrijwel onmiddellijk begint het onderhoud aan de schans en in mei 1587 zijn in ieder geval arbeiders aan het werk. In 1589 worden de schouten van Apeldoorn, Ede, Barneveld en Ede aangeschreven om karren te sturen voor het werk aan de schans IJsseloord. In 1591 blijkt dat het dan niet anders is; de richters of schouten van Arnhem en Veluwezoom, die van Baer en Lathum worden allemaal opgeroepen om arbeiders te sturen naar de schans. Deze is nu zwaar beschadigd door het hoge water.

De opgeroepen arbeiders zullen een deel van 1.000 tot 1.200 gulden gaan opmaken, die een jaar eerder al door de Raad van State zijn begroot voor reparatie van de schans. Er bestaat dan al een correspondentie van twee jaar over onder andere 700 gulden voor reparaties, die is voorgeschoten door de Heer van Loenen. Even is men zo bang dat de Spanjaarden door de vertragingen een tegenschans zullen opwerpen, dat schippers worden geronseld om op de Rijn  te patrouilleren tegen vijandige schepen en werklieden.

Gelders Archief, Regesten, diverse inventarisnrs.

1817-1849

Vanaf 1848 werd het toenmalige werk ingrijpend gewijzigd. De eerste tekeningen van de veranderingen uit 1846 berusten in Utrecht en zijn van een reduit binnen het aardwerk. Een reduit is een zelfstandig te verdedigen werk binnen een fort. In 1849 worden tekeningen gemaakt van een gemetselde reduit binnen de wallen van De Gagel. Ook worden nieuwe ontwerpen gemaakt voor het eigenlijke redoute, dat de jaren daarna zou uitgroeien tot een volwaardig fort. Na de veranderingen van 1848 wordt het fort namelijk op twee momenten opnieuw veranderd. Er wordt achtereenvolgens een versterkt wachthuis, een bomvrije kazerne en remise gebouwd, die de herinnering aan de oorspronkelijke redoute voor altijd doen vervagen (foto: Het Utrechts Archief).

Het Utrechts Archief, toegang 417: Archief van de eerstaanwezend ingenieur der genie buiten zuid-holland te amersfoort en utrecht, inventarisnr. 1019.

Het Nationaal Archief, toegang 4.OGT: Archief van kaarten en tekeningen van de afdeling Genie van het ministerie van Oorlog, inventarisnr. 296.

Idem, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H106.

Idem, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. H699, H700 en H701.

Van de Grote Schans is één fraaie kaart uit 1642 beschikbaar. Deze toont Terheijden tezamen met het fort. In de periode 1700-1750 is er vooral sprake van het vervallen fort, dat eveneens staat afgebeeld op een aantal kaarten. Eind achttiende eeuw worden er verschillende ontwerpen gemaakt voor nieuwe fortificatiën, waaronder een retranchement op de plaats van het oude fort. De overige archiefstukken betreffen vooral de periode na de Belgische Opstand. Zo zijn er van de verboden kringenverschillende tekeningen en documenten over de begrenzing van de Rijksmilitaire gronden. Demilitarisatie van de Grote of Spinolaschans vindt tenslotte plaats tussen 1952 en 1962.

Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC), toegang 109: Dienst der genie in Noord-Brabant, inventarisnrs. 1326-1330.

Nationaal Archief, toegang 2.13.37: Archief van de Koninklijke Landmacht: Genie: Verboden Kringen, inventarisnrs. 11.4, 11.5 en 11.6

Idem, toegang 2.14.73: Archief van de Afdeling Oudheidkunde en Natuurbescherming en taakvoorgangers, inventarisnr. 1182.

Idem,toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. B266-B269.

Idem, toegang 4.OSPV: Archief van Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. B35.

De geschiedenis van slechts één klein element van de vesting, zoals het kroonwerk Hessen aan de zuidgrens van de vesting, maakt vanwege het beschikbare archiefmateriaal al een verhaal op zich. Er bestaan drie zelfstandige kaarten van het kroonwerk uit de tweede helft van de achttiende eeuw, die een goed beeld geven van de situatie vóór de latere, negentiende-eeuwse, wijzigingen. Van de drie is de oudste uit 1769, gemaakt voor de Raad van State. Rond 1847 wordt het kroonwerk aanzienlijk vergraven vanwege de aanleg van het kanaal van Maastricht naar Luik. In 1859 wordt er flink gewerkt aan de rand van het kroonwerk bij de Maas. Er wordt een weg verbreed, een wachthuis afgebroken en de muren langs de Maas worden onder handen genomen.

Nationaal Archief, toegang 2.13.24: Archieven van het Bureau der Genie, Regelingsbureau, Bouwbureau, Bureau Stellingbouw  en Gedeponeerde Archieven, inventarisnr. 323.

idem, toegang 4.GYF: Collectie Kaarten van ingenieur J. Geyler, inventarisnr.15.

Idem, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. M149, M152 en M255.

Idem, toegang 4.VTH; Binnenlandse Kaarten Hingman, inventarisnr. 3622.

Idem, toegang 4.WCA: Kaarten- en Tekeningenarchief van het Ministerie van Waterstaat en voorgangers, inventarisnrs. 1763-1765, 4714, 5127 en 11554.

Van de vroege periode zijn enkele ontwerptekeningen bewaard, maar vooral ook de correspondentie met de particuliere grondeigenaren. Zij bevinden zich in de verboden kringen en moeten vertrekken of krijgen zware beperkingen opgelegd. Kort voor de verbouw verschijnen er nieuwe plannen en kaarten over de verboden kringen rond het fort. Na de afronding van de wijzigingen wordt in 1881 een fraaie tekening gemaakt waarop die verbeteringen zijn aangegeven.

Nationaal Archief, toegang 2.13.37: Koninklijke Landmacht: Genie: Verboden Kringen, inventarisnr.

Idem, toegang 42.24.4.EAIZH: Kaarten en tekeningen van de eerstaanwezend ingenieurs der Genie in Zuid-Holland, inventarisnrs. 49 t/m 52.

Idem, toegang 4.OSPV: Situtatieplans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. H78.

Idem, toegang 4.OGT: Kaarten en tekeningen van de afdeling Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnr. 161, 162, 608 en 634.

De vesting Doesburg werd in 1673 compleet ontmanteld door de Fransen, of door boeren in hun opdracht. De negen bastions, vier ravelijnen en twee hoornwerken verdwenen vrijwel allemaal. Tussen 1701 en 1730 werd de stad echter opnieuw versterkt, naar plannen van Menno van Coehoorn.

De aanleg van deze tweede fase van vestingwerken betekende een grote verandering van het buitengebied van de stad. In 1758 wordt op basis van een kaart van 1701-1703 van Johan Beunink een flink aantal kaarten gemaakt van de landerijen die vanwege het vele werk aan de vesting zijn ‘vergraven, ingesloten, bedorven, geoccupeerd en verruïneerd’. In 1740 wordt er opnieuw aan de vesting gewerkt en publiceert ingenieur Hertell zijn nieuwe ideeën voor versterking van de stad, met name van de linker IJsseloever en het Broekhuizer Water. Op een aantal kaarten in het archief zijn de nieuwe plannen ingetekend.

Voor wie een beeld wil hebben van de vesting voor de Fransen deze afgroeven: een fraaie reconstructietekening uit 2008 geeft een goed beeld van de vestingwerken van Doesburg uit 1654.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. D60-D80

Noord-Hollands Archief, toegang 548: Kaarten en tekeningen van de eerstaanwezend ingenieur der Genie Naarden, Haarlem en Den Helder, inventarisnrs. 186 en 187.

Op verschillende momenten wordt er gebouwd en verbouwd aan het werk, onder andere door Napoleon I, die belangrijke vernieuwingen doorvoert aan de Nederlandse kustversterkingen. In 1827 wordt besloten de (inmiddels buiten gebruik zijnde) kielplaats om te bouwen tot een volledig fort en enkele sluizen te bouwen voor inundatie van het gebied. In 1832 en 1833 wordt dit werk uitgevoerd, met het fort Oostoever als resultaat. In de archieven zijn onder andere tekeningen te vinden van dit zogenaamde halve fort, dat moest worden uitgebreid om voor een volledig fort door te kunnen gaan. Een aardig detail is de kaart van de sloten die gedeeltelijk moesten worden gedempt om een terreplein te creëren.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Archief van Plans van Vestingen der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. H84, H84A en B en H85.

Zie voor meer foto’s en een uitgebreide beschrijving ook de site over beide forten aan het Noordhollands Kanaal.