1664

Na de Vrede van Munster, in 1648, wordt het met een deel van de Blokzijlse vestingwerken niet meer zo nauw genomen. De schippers van de stad krijgen in 1664vergunning van de Raad van State om de contrescarp, of de buitengracht van de vesting, te mogen gebruiken voor de aanvoer van gewassen. Dit deel van de vestingwerken wordt daarmee dus een soort loswal.

Gemeente Steenwijkerland, toegang 32: Fortresse/gemeente Blokzijl, inventarisnr. 1032.

1673

In 1673 publiceert het stadsbestuur een lijst van niet alleen huizen, maar ook bomen die zijn weggeruimd voor het fortificeren van de stad. Achter de lijst is  een staatje gebonden van de renten en de erfpachten van de stad, die gelden op de huizen en erven, die ook voor die fortificatie zijn afgebroken en weggegraven.

Erfgoedcentrum DiEP te Dordrecht, toegang 794: Gemeente Nieuwpoort, inventarisnr. 382.

1752-1778

In de achttiende eeuw wordt er gesproken van de dijk, verschansing, het retranchement of de linie. Een enkele keer is er sprake van ‘waterlinie’. Opvallend is hoe vaak de benaming retranchement wordt gebruikt voor de complete liniedijk. In de tijd waarover we het hebben (achttiende eeuw) gold die benaming toch vooral voor een los vestingwerk, dat weliswaar kon bestaan uit een enkele wal, maar zeker niet een groot gepland en uitgestrekt werk zoals de Grebbelinie in die tijd al was.

Archief Eemland, toegang 12: Stadsgerecht Amersfoort, inventarisnr. 436 (diverse delen).

Van de vesting Naarden is een enorme hoeveelheid archiefmateriaal bewaard gebleven. De belangrijkste bronnen worden hieronder genoemd. Het garnizoensboek van Naarden geeft vooral een beeld van de verschillende werkzaamheden, de verdeling daarvan en de beslissingen die ten grondslag liggen aan de bouw, verbouw en het onderhoud van de vesting. Als vervolgens de complete geschiedenis en de ontwerpdocumenten van het bastion Promers wordt blootgelegd (en dan vooral van deze grootte zoals in Naarden), zien we een fraai voorbeeld van het ‘thema’ van zo’n bastion (foto: zeer informatieve en interactieve site over vesting Naarden).

Noord-Hollands Archief, toegang 241:Eerstaanwezend ingenieur der Genie Naarden, inventarisnr. 7744.

Idem, toegang 548: Kaarten en tekeningen van de eerstaanwezend ingenieur der Genie van Naarden, Haarlem en Den Helder, inventarisnrs. 42 t/m 48, 120 t/m 125, 412 t/m 432, 442 t/m 472.

Het kasteel van Coevorden was lange tijd het belangrijkste en tenminste meest herkenbare onderdeel van de vestingstad. Het stelsel van bastions en grachten volgens het Oudnederlandse stelsel was daarop de eerste uitbreiding. Maar met de wijzigingen van Van Coehoorn komt daarin opnieuw verandering. Net als in het genoemde Doesburg worden de landen van burgers gevorderd en vergraven, of zoals dat in de Gelderse stad wordt genoemd ‘vergraven, ingesloten, bedorven, geoccupeerd en verruïneerd’.

In Coevorden laten de benadeelde burgers het er niet bij zitten. Als zij in 1707 worden aangeslagen voor de grondbelasting, protesteren ze massaal, tot de Staten van Drenthe aan toe.

Drents Archief, toegang 1: Oude Staten Archief, inventarisnr. 984.

1773-1868

De strategische ligging van de stad tussen Utrecht en Holland was er de oorzaak van dat de bevolking nogal heeft geleden onder de verschillende oorlogen. Zo werd Woerden in 1575 en 1576 belegerd door de Spanjaarden. In 1672 en 1673 werd de stad bezet door Franse troepen en ook in 1813 waren het de Franse troepen (van Napoleon deze keer) die moord en verderf zaaiden, waarbij 28 Woerdenaren het leven lieten.

Het meest in het oog springende deel van de oude vestingstad Woerden was en is uiteraard het kasteel. In de archieven is van vrijwel elke kamer en verdieping van het kasteel wel een tekening te vinden. Veel aardiger voor onderzoek zijn wellicht de minder zichtbare onderdelen van de vesting, zoals de stadspoorten. Woerden kende drie stadspoorten, die goed herkenbaar zijn op de bijgaande kaart uit de zestiende eeuw: de Leidse, Utrechtse en Uiterste Poort. De beschikbare tekeningen van de poorten en de situatie ter plaatse geven een gedetailleerd beeld van de drie poorten. Van de Leidsche Poort resteren ook nog de tekeningen uit de negentiende eeuw, nadat deze de eerste ontmantelingen overleefde.

Nationaal Archief, inventarisnr. 4.OCVW: Tekeningen van Verdedigingswerken, inventarisnrs. 64, 65 en 67.

In de winter van 1813 en 1814 volgt dan de befaamde blokkade van Deventer. De commissaris van het departement in Zwolle besluit de Landstorm in te zetten, het nieuwe Nederlandse leger, vooral omdat de geallieerde sterkte behoorlijk is gedecimeerd door de terugtrekking van de Russen. Uit alle dorpen in de omgeving worden manschappen opgeroepen en de lokale boeren zien hun zonen en knechten (en zichzelf) stuk voor stuk wegtrekken voor de dienst rond Deventer, voor tien stuivers per dag, waarvan er zeven worden ingehouden voor het eten dat ze ontvangen. Na bijna zes maanden trekken de Fransen weg, nadat een deel van de troepen in de winter al over de bevroren grachten is gevlucht.

In het archief van de onderprefect is de aanloop tot de blokkade en het werk aan de vesting terug te vinden. Het provinciaal archief herbergt de stukken over de organisatie van de Landstorm rond Deventer en de volledige lijsten van ingelote manschappen en hun officieren. In het Nationaal Archief zijn ten slotte de latere Nederlandse plannen voor versterking van de vesting te vinden, door de ingenieurs Valter en Seijffardt, vanaf 1819.

Historisch Centrum Overijssel, toegang 22: Onderprefect van Deventer, inventarisnrs. 650 t/m 655.

Idem, toegang 25: Archieven van het provinciaal bestuur van Overijssel, inventarisnrs. 1300, 19379-19384, 19488-19495, 19558, 19587-19589.

Nationaal Archief, toegang 4.OPV: Plans van vestingen der Genie, inventarisnrs. D44 t/m D47.

1741-1749

Ook de andere Brabantse steden worden verdedigd en dan met name met de beproefde inundatiestrategie, onder andere rond ’s-Hertogenbosch. Al in 1741 schrijft directeur der fortificatiën Draak aan de Raad van State over de onderwaterzetting rond de stad en laat hij een kaart maken, mede van de te inunderen gebieden. In 1748 wordt een kaart gemaakt van de werkelijke inundaties.

Nationaal Archief, toegang 2.13.62.03: Archief van het Comité van Defensie, inventarisnr. 64.

Idem, toegang 4.OSPV: Situatieplans van Vestingen der Genie, inventarisnrs. H45 (met bijlagen) en H46.

1772-1836

In de archieven wordt duidelijk wat de functie is van de beek, als in 1772 de bestekken worden gepubliceerd van herstelwerk aan de muren van het riool aan de uitmonding van de beek bij het bastion IJskelder. Op de plaats van het bastion wordt na de ontmanteling van de Arnhemse vestingwerken (al vanaf 1808) in 1836 de Willemskazerne gebouwd.

Gelders Archief, toegang 2000: Oud archief Arnhem, inventarisnr. 3373

De geschiedenis van slechts één klein element van de vesting, zoals het kroonwerk Hessen aan de zuidgrens van de vesting, maakt vanwege het beschikbare archiefmateriaal al een verhaal op zich. Er bestaan drie zelfstandige kaarten van het kroonwerk uit de tweede helft van de achttiende eeuw, die een goed beeld geven van de situatie vóór de latere, negentiende-eeuwse, wijzigingen. Van de drie is de oudste uit 1769, gemaakt voor de Raad van State. Rond 1847 wordt het kroonwerk aanzienlijk vergraven vanwege de aanleg van het kanaal van Maastricht naar Luik. In 1859 wordt er flink gewerkt aan de rand van het kroonwerk bij de Maas. Er wordt een weg verbreed, een wachthuis afgebroken en de muren langs de Maas worden onder handen genomen.

Nationaal Archief, toegang 2.13.24: Archieven van het Bureau der Genie, Regelingsbureau, Bouwbureau, Bureau Stellingbouw  en Gedeponeerde Archieven, inventarisnr. 323.

idem, toegang 4.GYF: Collectie Kaarten van ingenieur J. Geyler, inventarisnr.15.

Idem, toegang 4.OPG: Plans van Gebouwen en Modeltekeningen van het archief der Genie van het Ministerie van Oorlog, inventarisnrs. M149, M152 en M255.

Idem, toegang 4.VTH; Binnenlandse Kaarten Hingman, inventarisnr. 3622.

Idem, toegang 4.WCA: Kaarten- en Tekeningenarchief van het Ministerie van Waterstaat en voorgangers, inventarisnrs. 1763-1765, 4714, 5127 en 11554.